شما اینجا هستید: خانهجامعهبررسی پدیده‌ی "درختان مقدس"2

بررسی پدیده‌ی "درختان مقدس"2 مطلب ویژه

جمعه, 17 بهمن 1393 ساعت 10:13 شناسه خبر: 1172 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

دکتر وحیده بهرامی/ اشاره: در شماره‌ي گذشته به اهمیت و جایگاه پدیده‌ي درختان مقدس اشاره شد و نیز مجموعه پژوهش‌هایی که در این‌باره انجام گرفته است بازکاوی و معرفی گردید، در این شماره به شرایط ایجابی تقدس در فرهنگ‌ها و مذاهب پرداخته می‌شود.


مقدس يا مقدس‌نما
اعمال و انديشه‌هاي مقدس اگرچه تقريباً در تمامي اديان ابتدايي و اديان معاصر و هم‌چنين در تعدادي از انديشه‌هاي دين‌شناسان ظهور دارد، اما پرداختن به آن و ارائه‌ي تعريفي از دين بر مبناي مقدس و غيرمقدس به دوركيم، جامعه‌شناس فرانسوي بازمي‌گردد. هميشه در اديان ابتدايي چيزهايي به‌عنوان مقدس مطرح بوده است.
ذات دين به‌نظر دوركيم، عبارت است از تقسيم جهان به دودسته نمودهاي مقدس و نامقدس. از ديگر انديشمندان كه به مبحث مقدس و نامقدس پرداخته‌اند، مي‌توان به مارسل موس، هوبرت، رودلف اوتو، روبلوم و ميرچا الياده اشاره كرد.
مارت، سرچشمه‌ي رفتار مذهبي را احساس حضور يك قدرت شگفت‌انگيز مي‌دانست و نام آن را "مانا" مي‌گذاشت. احساس اقوام ابتدايي در برابر چيزهايي كه "مانا" دارند، آميزه‌اي از هراس، اعجاب و جاذبه است.(1) 
ميرچا الياده،(2)  در كتاب مقدس و نامقدس، مفهوم امر قدسي را، كه فقط ٱتو(3)  به تجربه‌ي ديني مخصوص خداوند تعبير كرده بود، به نمادها و شعاير تمام فرهنگ‌ها، اعم از ابتدايي و ادبيان جهاني، گسترش داد. او معتقد بود امر قدسي را مي‌توان در مكان‌هاي مقدس هم‌چون معابد تجربه كرد. اين حس و معناي قدسي‌بودن غالباً به درختان، سنگ‌ها، كوه‌ها و اشياي مشابه ديگر كه به‌نظر مي‌رسد قدرت اسرارآميز در آن‌ها خانه دارد، نسبت داده مي‌شود.(4)
الياده، در مورد تجليّات «مقدس» معتقد است كه درخت مقدس، سنگ مقدس، مكان مقدس و يا هر امر مقدس ديگري به‌عنوان سنگ يا درخت يا مكان، مورد تقدس و احترام واقع نشده‌اند. آن‌ها دقيقاً به سبب اين كه تجلي امر قدسي محسوب مي‌شوند و به دليل آن‌كه آن چيزي را نشان مي‌دهند كه ديگر سنگ، درخت و مكان نيست مورد احترام و تقدس واقع شده‌اند.
براي كساني كه تجربه‌ي مذهبي دارند، تمام طبيعت داراي استعداد آشكارسازي در مقدس و يا در جوار اشياي مقدس مي‌باشد.
ميرچا الياده در جاي ديگري، در همين مورد مي‌گويد: "انسان باختري پذيرفتن اين حقيقت را، كه مقدس- مثلاً- مي‌تواند در سنگ يا درخت متجلي شود، دشوار مي‌يابد، ليكن به‌زودي خواهيم ديد آن‌چه پيچيده است احترام به سنگ يا آيين براي درخت - في‌نفسه- نيست. درخت مقدس يا سنگ مقدس به‌عنوان سنگ يا درخت مورد پرستش واقع نشده‌اند. تقدس مسري است؛ به اين معنا كه يك شيء مقدس مي‌تواند به سبب مجاورت و نزديكي با شيء ديگر، آن را نيز مقدس كند."
ميرچا الياده در كتاب مقدس و نامقدس مي‌نويسد: "براي انسان مذهبي، طبيعت هرگز فقط طبيعي نيست، طبيعت هميشه داراي ارزش مذهبي است. درك اين مطلب ساده است؛ چون كيهان، آفرينش خدا است، از دست‌هاي خدايان بيرون مي‌آيد. جهان اشباع‌شده از تقدس است، جهان به‌گونه‌اي آشكار شده كه انسان مذهبي چون به آن بينديشد، كيفيات بسياري از تقدس را در آن مي‌يابد.(5)
الياده در كتاب دائرة‌المعارف دين خود، كاركرد مشخصي را براي مكان‌هاي مقدس ذكر مي‌كند؛ از جمله‌ي آن (1) ابزاري براي ارتباط با خدا هستند؛ (2) تجلي‌گاه قدرت خداوند هستند(6).
مقدسات ديني، قداست مطلق ندارند. خداوند تنها موجود مقدسي است كه از اصالت برخوردار است و قداست آن تبعي نيست و ساير چيزهايي كه نزد مردم مورد تقدس و احترام‌اند، هر يك به لحاظ نسبتي كه با خداوند دارند، مقدس شمرده مي‌شوند.
نسبيت در تقدس را در تمام مقدسات تبعي مي‌بينيم؛ زمان و مكان و اشيايي كه مورد احترام‌اند ذاتاً مقدس و محترم نبوده‌اند، بلكه به‌دليل اشتمال آن‌ها بر وقايعي است كه به خداوند مربوط مي‌شود، مانند خانه‌ي خدا و عيد مبعث که اين تقدس به دليل انتساب كعبه به خداوند و بعثت الهي پيامبر اكرم (ص) است.
كلمه‌ي Holy (قدس، مقدس) نيز به همين معناست. ميرچا الياده اين كلمه را به معناي كامل‌بودن، كمال، دوستي و خوشي دانسته كه نقطه‌ی مقابل‌ آن، Unholy يعني شكسته، بسته، ناقص و ناخوش است. احتمالاً كلمه‌ي‌  Sacrednes (بركناربودن از آن‌چه عادي و معمولي است) در مقابل Profame (حرم، مكان مقدس) و Sacred (مقدس، قدسي) نيز به‌معناي چيزي مي‌باشد كه مخصوصاً براي كاربرد مقدسانه يا ديني كنار گذارده شده است.(7) 
معادل كلمه‌ي مقدس يا قدسي در زبان انگليسي دو كلمه‌ي «SACRED» و «HOLY» است. كلمه‌ي «SACRED» از لحاظ لغوي به‌معناي مقدس، روحاني، خاص، موقوف و مينوي است و متضاد آن كلمه‌ي «Secular» است كه به معني دنيوي، گيتيانه، عرفي، غيرروحاني و غيرديني است. متضاد ديگر كلمه‌ي «Sacred»كلمه‌ي «Profane» است كه به معني كفرآميز، زشت دنيوي و بي‌حرمتي‌كردن به خدا و مقدّسات است؛ مثلاً سيگاركشيدن در كليسا و مسجد، حرم و معبد يك عمل نامقدّس و بي‌حرمتي‌كردن به خدا و مقدّسات است.(8)
كلمه‌ي «مقدس» در زبان عربي از ريشه‌ي «قدس» و «قداسه» مشتق شده و به معناي پاكي و منزه‌بودن از عيب و نقص و ناپاكي و ماده است و به معناي بركت و مبارك نيز آمده است.(9)
در «كتاب مقدس»، مقدس با نام خاص خود يعني واژه‌ي عبري «قدوش» ( qadosh ) آمده كه معادل واژه‌ي يوناني«ayios » و واژه‌ي لاتيني «Sanctus» است و تعبير دقيق آن همان واژه‌ي «Sacred» است.(10)
درخت مقدس لفظي مضاعف است. يعني درخت به كلمه‌ي مقدس اضافه شده. به‌معناي درختي كه مورد تقدس واقع شده و مقدس پنداشته مي‌شود.
تقدس درخت در ايران با جهان و حتا در قبل و بعد از اسلام تفاوت بسياري داشته است. نكته‌اي كه بديهي است آن‌كه جز ذات مقدس باري‌تعالي هيچ موجود، صنع و يا آفريده‌اي شايسته‌ي پرستش نيست كه اگر جز  اين باشد كفر است يا ارتداد.
بنابراين اگر درخت به مثابه‌ي رب‌النوعي شفابخش ديده يا پرستيده شود بي‌ترديد انحراف از توحيد است. اما آيا به‌راستي جايگاه درختان مقدس در فرهنگ ايراني اين‌گونه است؟

منابع:
 1- یعقوبی، عبدالرسول، مقدس و نامقدس، مجله‌ي معرفت، شماره‌ي 34 ، ص 45 .
  2- Mircea, Eliade
  3- Rudolf- Otto
 4- الياده، ميرچا، مقدس و نامقدس، ترجمه‌ي زنگويي، ص 11.
  5- همان، ص 12.
 6- الياده، ميرچا، دين‌پژوهي، ترجمه‌ي بهاءالدين خرمشاهي، دفتر اول، ص 152
  7- یعقوبی، عبدالرسول، مقدس و نامقدس، مجله‌ي معرفت، شماره‌ي 34 ، ص 48.
 8- Della Thompson Pocket Oxford Dictionary Oxford University, Press 2000
 9- انيس؛ ابراهيم و همكاران، معجم‌الوسيط، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1374 .
10- Doniger, Wendy, (ed) Marriam- Webster Encyclopedia of World Religion, U. S. A, 1999, p954

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004