شما اینجا هستید: خانهجامعهبررسی پدیده‌ی "درختان مقدس"(5)

بررسی پدیده‌ی "درختان مقدس"(5)

دوشنبه, 18 اسفند 1393 ساعت 08:06 شناسه خبر: 1224 3 نظرها
این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
seymare seymare dr.v.bahrami

 درخت در اساطیر ایران و جهان:
دكتر وحيده بهرامي: در تاريخ اديان، هستي در هيئت درختي عظيم تصوير شده است. درخت به خاطر توان بي‌نهايت خويش در نوشدن، تصويري است از هستي.
انديشه‌هاي كهن يهودي مي‌گويد: قربانگاه‌هاي كنعانيان و عبرانيان، "روي هر تپه و زير هر درخت" قرار داشته است (ارميا 20:2) و پيامبر خود مي‌گويد: «اي قوم يهوا گناهان شما با قلمي آهنين و نوكي از الماس بر دل‌هاي سنگي‌تان نوشته شده و بر گوشه‌هاي قربانگاه‌هايتان كنده‌كاري شده است. جوانان شما يك‌دم از گناه غافل نمي‌مانند، زير هر درخت سبز و روي هر كوه بلند بت مي‌پرستند.» لذاست كه "مكان مقدس" مظهر صحنه‌ي نمايش هستي به شمار مي‌آيد.


اعتقاد به درخت به‌عنوان نشانه‌اي از حيات جاويدان از تمدن سومريان به بعد رايج شد. يونانيان معتقد بودند وقتي خدايان مي‌خواهند به كسي محبت كنند يا خود را به صورت درخت ظاهر مي‌كنند يا او را به شكل درخت تغيير مي‌دهند . تا قبل از ميلاد مسيح قرباني‌كردن و نذركردن به درختان منسوب به خدايان و يا ساير درختان مقدس بسيار مرسوم بوده است؛ چرا كه انسان‌هاي اوليه بر اين باور بودند مرگ خود تولد زندگي است. اين آيين هنوز هم در اكثر جوامع باقي مانده است و چون تقدس و پرستش گياهان به نوعي پرستش از طبيعت به حساب مي‌آمد، لذا بر روي گور مردگان هم كاشته مي‌شد كه البته هم‌چنان باقي است.
در بابل درخت Kiskanu مظهر همه‌ي اشكال درخت مركزي است؛ اين درخت جايگاه خداي سرسبزي و علوم مدنيت است. هم‌چنين منزلگاه مادر Ea و الهه Bau- خداي افزوني و سرسبزي براي دامداري و كشاورزي به شمار مي‌آيد. در شمايل نگاري بين‌النهرين، ستارگان، گنجشك و ماري، داراي بعد وجودي مشخصي است.
انديشه‌هاي كهن هندي نيز وجود را در هيئت درخت تصوير مي‌كند. هنديان برآن‌اند كه هستي "درخت واژ‌گونه"اي است كه ريشه در آسمان دارد و شاخه‌هاي خويش را بر سرتاسر زمين گسترده است. حماسه‌هاي هندي نيز به همين مفهوم ديني اشاره دارد.
يك انديشه‌ي هندي ديگر را نماد هستي و مظهر وضعيت انسان در عالم مي‌داند. لذا گفته‌اند: "ريشه‌كن كردن درخت" با نابودكردن انسان برابر است.
افلاطون نيز از اين درخت واژگون سخن گفته است. اين مفهوم در انديشه‌هاي كهن عبراني و در آيين‌هاي ايسلند و فنلاند و شماري از قبايل استراليا نيز وجود دارد. در تراث سرزمين‌هاي كرانه‌ي اقيانوس آرام از درختي مركزي سخن رفته است كه شاخه‌هايش تا آسمان سوم و هفتم نيز مي‌رسد.
Yggdrasil به‌ويژه درختي مركزي به شمار مي‌آيد كه تا قلب زمين - يعني سرزمين غولان و دوزخ- ريشه دوانده است. در نزديكي اين سرزمين چشمه‌ي جادويي Mimir قرار دارد و در پيرامون درخت، چشمه‌ي Urd واقع شده كه محل انجمن روزانه‌ي خدايان است.
در شمايل‌نگاري مصر، در اين‌باره سخن رفته كه بازوان خدايي كه بخشش و سرسبزي را به عهده دارد از "درخت زندگي" بيرون مي‌آيد و آب حيات را از جامي كه در دست دارد مي‌ريزد. در برخي از تمدن‌ها نيز خدايان سرسبزي، به صورت درخت تصوير شده‌اند.
در آفريقا، درخت رمز مادري خدايي است كه زنان آن را تقديس مي‌كنند و ارواح مردگاني كه مشتاق بازگشت به زندگي هستند در آستان آن استغاثه مي‌كنند. (1)

جلوه‌ي تقدس درخت در ايران باستان:
پيش از ظهور زرتشت، مهرپرستان درختان را بسيار مقدس مي‌دانستند.
در فرهنگ زرتشتي، فرشتگان به‌عنوان آفريده‌ي اهورامزدا حامي و پشتيبان عناصر و پديده‌هاي طبيعي به شمار مي‌رفتند از جمله ا مرداد كه به‌عنوان فرشته‌ي جاودانگي و بي‌مرگي در عالم جسماني، ‌نگهباني نباتات و رستني‌ها از جمله درختان را بر عهده دارد.
درخت يكي از مظاهري است كه خيلي پيش‌تر از اين، بشر به نشان تقدس در برابر آن، سر تعظيم فرود آورد و تصور مي‌كرده كه در هر درختي خدايي وجود دارد و از اين‌رو درخت را به طور خاص مورد پرستش قرار داده‌اند.
برخي روايات موجود حكايت از اين دارد كه ايرانيان درختان را تجسم انسان‌هاي نيكوكاري مي‌دانستند كه پس از مرگ به درخت تبديل شده‌اند تا زندگي جاويد پيدا كنند، از اين رو درختان كهن‌سال هنوز هم در بسياري از نقاط ايران مقدس شمرده مي‌شوند و مردم با دخيل‌بستن به آن، اين مهم را نشان مي‌دهند.
در اسطوره‌شناسي ايرانيان، ‌احترام به درخت به‌ويژه درختان كهن‌سال تا حدي است كه زرتشت سپنتامن مي‌گويد: هر كس درخت كهن‌سالي را قطع كند، مي‌ميرد. در اوستا آسيب‌رساندن به درختان گناه بزرگي محسوب مي‌شود. زرتشت درخت‌كاري و آباداني زمين را كرداري نيك مي‌دانسته است. در ونديداد آمده است كه: زرتشت از اهورامزدا مي‌پرسد كه اي آفريننده‌ي جهان مينوي، چه كسي زمين را بيش‌تر خوشحال مي‌كند و اهورامزدا پاسخ مي‌دهد كسي كه بيش‌ترين مقدار كشت كند و بيش‌ترين مقدار درخت بكارد و علوفه‌ي سبز توليد كند و زمين را سيراب كند.
احترام و مقدس‌شمردن درخت از ديرباز در ايران مطرح بوده است و ايرانيان قديم معتقد به فرشته‌ي مقدسي بودند به نام «اورز» كه صدمه‌زدن به گل و گياه، موجب ناراحتي و خشم او مي‌شد.
در ايران باستان براساس اعتقاد زرتشت، امرداد امشاسپندي (فرشته‌اي) است كه نگهباني از گياهان و رستني‌ها را به عهده دارد. در اوستا آسيب‌رسانيدن به درختان گناه بزرگي محسوب مي‌شود و زرتشت درخت‌كاري و آباداني زمين را كرداري نيك مي‌دانسته است.
گيل‌گمش، بر اساس اساطير بين‌النهرين به جست‌وجوي درخت شگفت‌انگيزي برمي‌آيد كه هر بيماري را زايل و مرگ را از انسان دور مي‌كند. او رنج سفرهاي طولاني و مخاطره‌آميز را تحمل مي‌كند، ولي عاقبت به آن درخت دست نمي‌يابد.
انسان نخستين در اساطير ايراني از درون ريواس مي‌رويد، در اساطير هندی، نيلوفر از  نشانه‌های جان و جهان است.
در بندهشن از دو درخت ياد مي‌شود كه در مركزي واحد در فراخكرت مي‌رويند؛ يكي درخت همه‌تخمه كه مادر همه‌ي گياهان محسوب مي‌شود،‌ديگري درخت هوم‌سپيد كه آورنده‌ي بي‌مرگي است. هم‌چنين هوم‌سرور و شهريار گياهان موصوف به «آن دوردارنده‌ي مرگ» است. در ونديداد به‌جاي هوم به درخت گئوكرن اشاره مي‌شود، كه به گرد آن صدهاهزارها و ده‌هاهزار برگ روييده است. بسياري از دانشمندان و مفسرين اوستا اين درخت را با هوم‌سفيد كه آورنده‌ي بي‌مرگي است يكي دانسته‌اند. هم‌چنين بندهشن مي‌گويد كه اهورامزدا در نزديك درخت همه‌تخمه،‌درخت گئوكرن را (كه همان هوم‌سپيد باشد)، آفريد كه بازدارنده‌ي پيري بدنهاد، زنده‌كننده‌ي مردگان و جاوداني‌بخش زندگان است. همين‌طور در تاكيد بر خواص هوم مي‌آيد: هوم‌سپيد درمان‌بخش پاكيزه در كنار چشمه‌ي اردويسور اناهيتا رسته است. هركس آن را بخورد بي‌مرگ مي‌شود. درخت هوم‌ سرور گياهان است.(2)
درختان اساطيري ایران:
مهرگياه:
در كتب مقدس هنديان، وادها و اوپانيشادها، درخت واژگوني كه ريشه‌ي آن رو ‌به ‌بالا و شاخه‌هاي آن رو به پايين است مظهر تمامي گيتي است. برهماها درخت واژگون سه‌طبقه‌اي را در متون خود دارند كه تجلي‌گاه سه الهه‌ي زندگي (وينشو)، خلقت (برهما) و زوال و نيستي (شيوا) است. آنان اين درخت را «اسواتا» مي‌نامند. شبيه همين درختان واژگون هندي در فرهنگ ما، «مهرگياه» نام گرفته است.
پيش ازظهور زرتشت، مهرپرستان درختان را بسيار مقدس مي‌دانستند. مهر گياه ممكن است از نام آنان باشد.
درخت گوکرن:
لغت‌نامه‌ي دهخدا در معنای کلمه‌ي «گوکرن» آورده: «درخت زندگی در افسانه‌های ایران باستان که شفابخش هر مرض به شمار می‌رود.»
درخت گوکرن درخت مهم اساطیری دیگری است که اکسیر جاودانگی را در هنگام بازسازی جهان به مردمان می‌بخشد و بر اثر آن، همه‌ي مردم جاودانه بی‌مرگ می‌شوند. بنابر متن پهلوی بندهشن، این درخت برای بازداشتن پیری است. اهریمن برای از بین‌بردن این درخت وزغی را در دریای فراخکرد به وجود می‌آورد اما در مقابل، اورمزد دو ماهی مینوی به نام «کر» می‌آفریند که مأمور نگاهبانی از این درخت می‌شوند و همواره یکی از این ماهی‌ها وزغ را زیر نظر دارد. در آغاز آفرینش آدمی نیز درخت به یاری مشی و مشیانه، نخستین زوج بشر، می‌آید. مشی و مشیانه برای طبخ غذای خود نیازمند آتش بودند و آتش مورد نیاز آنان را دو درخت کنار و شمشاد که بنابر اساطیر ایران آتش دهنده‌ترند، فراهم کردند.
درخت همه‌تخمه:
درخت بس‌تخمه يا همه‌تخمه كه منشأ تمامي گياهان جهان است و همه نوع گياه از او مي‌رويد. سيمرغ، پرنده‌ي اساطيري ايران، بر اين درخت آشيان دارد و هرسال، بنا بر متن پهلوي گزيده‌هاي "زاد اسپرم"(3)، «آن درخت را بيفشاند، آن تخم‌هاي (فرو ريخته) در آب آميزد، تيشتر (ايزد باران در اساطير ايران) آن‌ها را آب باراني ستاند، به كشورها باراند» و به اين ترتيب، همه نوع گياه در همه جاي زمين رويد. اين درخت در درياي فراخكرد، درياي بي‌انتهاي كيهاني، به همراه درخت «گوكرن» يا «هوم‌سفيد» قرار دارد. (4)
درمتون زرتشتی هم‌چون «بندهش» و «زاداسپرم» از ده نبرد آفریدگان گیتی با اهریمن سخن به میان آمده که چهارمین آن نبرد گیاه‌ است.
هوم، شربتی مقدس از شیره‌ي گیاه "افدرا" شده که شاخه‌های آن را در آب می‌شویند و در هاون می‌کوبند و با شاخه‌ای از درخت انار می‌سایند و صاف می‌کنند. این شیره سپس با شیری که با هوم مخلوط می‌شود محصول نهایی است. هوم قبل از مراسم آماده می‌شود و بعد ضمن برخواندن فصل‌های ۹ - ۱۱ یسنا که اختصاص به ستایش هوم دارد مصرف می‌شود. تهیه‌ي آن برای دومین‌بار با یسنا ۲۲ آغاز می‌شود و در مدت خواندن اولین گاهان یسنا ۱۸ - ۳۴ ادامه می‌یابد.
به نوشته‌ي دکتر مهرداد بهار: هَومَ (هُومه) Haoma نام ایزدبانوی درمان و نگاهبان گیاه مقدس و آیینی (هوم) است. جایگاه این ایزدبانو درون درخت «گوکرن» (Gokarn) است. هوم در اوستا و سنسکریت (سومه saoma ) نام گیاه مقدسی است که افشره‌ي آن گونه‌ای آشامیدنی آیینی به‌شمار می‌آید و آیین‌ها و نیایش‌های مربوط بدان در اوستای نو و در دین زرتشتی جای ویژه‌ای دارد. از نوشابه‌ي هوم با صفت «دوردارنده‌ي مرگ» یاد می‌شود و به نوشته‌ي بندهش هوم‌سرور و شهریار گیاهان است و در فرشکرد، بی‌مرگ (اَنوش) را او می‌آرایند. (5)
درخت آسوريك:
«درخت آسوريك» يا آسوري از قديمي‌ترين متون منظوم به پارسي ميانه است كه در آن درخت آسوري با بزي به مناظره مي‌پردازد و در اين مناظره بز است كه بر او تفوق مي‌يابد. اين شايد كهن‌ترين نمونه‌ي نوشته‌شده‌ي داستان كودكان در ايران باشد. در آيين آسوري درختي خشك را به زر مي‌آراستند و آن را مقدس مي‌شمردند. به روايتي، آسور همان آشور در ميان‌دورود است كه دولتي برده‌دار بر آن فرمان مي‌راند. در اين منظومه، ايستايي و بي‌حركتي درخت خشك، نمادي از آيين كهن و تحرك بز نماد دين بهي و مزداپرستي است.
در اوستا از درختي به نام «هومايانا» نام برده مي‌شود كه مشابه درخت بهشتي «طوبي» در قرآن مجيد و درخت مقدس «اريتو» باغ عدن در داستان‌هاي آكدي و درخت «ياكشاجاتي» در روايات سانسكريت هندي است. اين درختان بنياد جاودانگي و نيكي هستند.
منظومه‌ي «رز و ميش» جزء دروس مكتب‌خانه‌هاي قديم در بختياري بوده است حكايت ميشي است كه از قحط‌سالي و مرگ جان به در مي‌برد و در تاكستاني با درخت انگور به مناظره برشمي‌خيزد. قالب اين مناظره، مثنوي و به زبان فارسي است و شباهت بسيار با منظومه‌ي درخت آسوريك دارد.
پي‌نويس:
 1- صدقه، جان، درخت در اساطیر کهن،  ترجمه‌ي محمدرضا ترکی، مجله‌ي شعر، شماره 26، ص 141.
2 - http://avayesalek.persianblog.ir
 3- از منابع مهم به‌جا مانده از پارسی میانه‌ي قرن سوم هجری.
4 - فريناز، فربود و محمد طاووسي، بررسي تطبيقي مفهوم نمادين درخت در ايران، فصل‌نامه‌ي مدرس هنر، دوره 1، شماره‌ي 2، زمستان 1381.
 5- بهار، مهرداد، "درخت مقدس"، از مجموعه‌ي اسطوره تا تاريخ، به اهتمام دكتر ابوالقاسم اسماعيل‌پور، ص23.
  ادامه دارد...                                  *استاد دانشگاه

 

 

 

3 نظرها

  • پیوند نظر  هادی هادی دوشنبه, 13 مرداد 1399 ساعت 04:11

    ممنون جذاب و جالب بود

  • پیوند نظر  نوری نوری چهارشنبه, 25 ارديبهشت 1398 ساعت 12:54

    سلام واحترام این کارخوبی هست ولی ناکافیست شما از منظر اسطوره شناسی باید کامل بحث کنید تقدس درخت ازدواج با درختان و خود درخت در قران ورواین خیلی بحث شده

  • پیوند نظر  علیرضاعباسی علیرضاعباسی شنبه, 02 تیر 1397 ساعت 18:33

    باسلام واحترام
    بسیار بسیار مطالب زیبا وارزنده ای بیان نموده اید..پایدار وسربلند باشید...

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004