شما اینجا هستید: خانهجامعهبررسی پدیده‌ی "درختان مقدس"

بررسی پدیده‌ی "درختان مقدس" مطلب ویژه

دوشنبه, 25 اسفند 1393 ساعت 09:46 شناسه خبر: 1256 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(2 رای‌ها)

انواع درختان مقدس:
درختان مقدس را با توجه به جايگاه و نقشي كه در ميان عامه‌ي مردم دارند و اعتقادات و باورهاي رايج پيرامون اين درختان آن‌ها را به چند دسته‌ي ذيل تقسيم می شود:
الف:‌ درختان قدمگاه: مانند درخت بلوط پير عثمان در پاوه
ب: درختان زيارتگاه
ج:‌ درختان تاوي
د: درختان شفابخش
ه: بيشه‌هاي مقدس: مانند بیشه‌ي مقدس « دوازده امام» در منطقه‌ي گهواره‌ي شهرستان دالاهو و بیشه‌ي مقدس «پيرمجيد» کرمانشاه.


از منظر دیگر درختان مورد احترام را می‌توان در سه دسته تقسیم کرد:
الف) دار مزار:
شامل درختانی که در کنار امام‌زاده‌ها و اماکن مقدس روییده و به اعتبار آن مزار یا آرامگاه مقدس خود نیز جنبه‌ي تقدس یافته‌اند.بیش‌تر این درختان از نوع چنار، سرو، داغ‌داغان و بلوط می‌باشند.
ب) دارمراد:
شامل درختانی که برخی عوام به قرائنی برای آن‌ها معجزه و کرامت قائل بوده و بر آن‌ها دخیل می‌بندند. این نوع درختان تنوع زیادی داشته و شامل انواعی از درختان، شامل: توت، زیتون  زالزالک، آزاد، انار، سیب، ارس، بنه، شمشاد و... می‌باشد.
ج) پیر دار:
شامل درختانی که الزاماً جنبه‌ي تقدس ندارند اما به دلیل دیرسالی و کهن‌سالی مورد احترام اهالی محل هستند. مانند سروهای کهن‌سال ایلام.

دلايل ارزشمندبودن درختان مقدس
از منظر فرهنگي:
اين درختان، آيينه‌ي تمام‌نماي باورها، آيين‌ها، مناسك و خرده‌فرهنگ‌هاي ايران هستند، به‌رغم وجود برخي خرافات كه در پازل فرهنگ عمومي اجتناب‌ناپذير است. اما گردآوري مجموعه‌باورهاي مردمي مي‌تواند زواياي ارزشمندي از فرهنگ ايراني را كشف نموده و تراوش‌هاي رنگيني از منشور تاريخ و فرهنگ اين ديار را آشكار نمايد.
هم‌چنين جمع‌آوري اين باورها مي‌تواند در كشف اساطير و پيوستگي فرهنگي اقوام مختلف مؤثر افتد.
از منظر محيط زيستي:
درختان مقدس عموماً ذخاير ژنتيكي ارزشمندي از گونه‌هاي مقاوم درختان هستند كه در صورت مطالعه‌ي موردي اين درختان، مي‌توان بررسي‌هاي ژنتيكي و اكولوژيكي را به انجام رسانده و نتايج ارزشمندي را كسب كرد.
برخي از اين درختان در تعادل اكوسيستم منطقه نيز مؤثر بوده و از بين‌بردن آن‌ها مي‌تواند خساراتي را در تراز طبيعي منطقه ايجاد كند. برخي از درختان مقدس نيز جزء گونه‌هاي نادر در منطقه محسوب شده كه جداگانه قابل مطالعه و بررسي هستند.

از منظر بوم‌گردي و صنعت اكوتوريسم:
گردشگري پرجاذبه‌ترين و پردرآمدترين فعاليت اقتصادي است و پُر بي‌راه نيست كه برخي كشورها اقتصاد ملي خود را بر پايه‌ي گردشگري تنظيم كرده‌اند. وجود 400 درخت كهن‌سال در ايران كه برخي از آن‌ها مانند سرو ابرقو، جزء كهن‌سال‌ترين درختان جهان محسوب مي‌شوند و نيز وجود باورها و آيين‌هاي مردمي به اين درختان، ظرفيت بسيار بزرگي براي گردشگران داخلي و خارجي و صنعت اكوتوريسم است كه تاكنون از آن بهره‌اي گرفته نشده است.

عوامل ايجاد تقدس براي درختان
از جمله عوامل ايجاد جايگاه احترام و تقدس براي درختان عوامل زير را مي‌توان برشمرد:
زندگي شگفت درختان عظيم، ديرزيستي و مانايي درختان،‌ حيات دوباره،‌ باروري و نوزايي، طراوت و سبزينگي، ايستادگي و دوام، زيبايي و رازآلودگي، رمزگونگي و نمادبودن،‌ انتقال حكايات، افسانه‌ها و اسطوره‌سازي پيرامون آن،‌ هم‌جواري با اماكن مذهبي و ابنيه‌ي ديني، مانند: مسجد، آتشكده و امام‌زاده، قدمگاه ائمه يا بزرگان ديني‌بودن، تك‌درختي و نايابي گونه در منطقه، هم‌دوره‌بودن با برخي وقايع تاريخي، القاي وجود كرامت و معجزه و البته راه‌يابي برخي ديدگاه‌هاي التقاطي و خرافي.

مشخصات عمومي درختان مقدس
درختان مقدس عموماً دارای شاخصه‌های عمومی هستند که برخی از آن‌ها شامل موارد ذیل است:
1-ديرزيست بودن
2-تنومندي، ارتفاع و سايه‌گستري
3-هم‌جواري با اماكن و ابنيه‌ي مقدس: مانند مساجد و امام‌زاده‌ها
4-آميخته‌شدن با باورها، افسانه‌ها و اساطير
5-جذبه‌ي رمزينه و نمادداشتن
6-اعتقاد برخي به داشتن روح و روان يا داشتن كرامت نزد اين درختان
در ادامه به شرح مختصر موارد قيدشده پرداخته مي‌شود:
1- ديرزيستي
مرگ‌ومير درختان جنگلي پديده‌ي فيزيولوژيك است و عوامل مؤثر در اين امر نوع گونه، رويشگاه،‌ وضعيت توده،‌ وضعيت رويش جواني درخت است كه به صور مختلف و در زمان‌هاي متفاوت رخ مي‌دهد.
دليل استفاده از اصطلاح ديرزيستي، طولاني‌بودن عمر درختان جنگلي است. ديرزيستي در حقيقت عمر كامل  يك درخت است كه سالم بوده و به رشد فعال و عادي خود ادامه مي‌دهد. شروع پوسيدگي در تنه‌ي درخت، آغاز ديرزيستي يا پايان عمر فعال آن است. درختاني كه در جواني تحت فشار (زير سايه) بوده و در سنين بالا در محيط باز قرار مي‌گيرند معمولاً داراي ديرزيستي زيادتري هستند.
البته درختان جنگلي پس از مرحله‌ي ديرزيستي، چندسالي به رشد قطري خود ادامه مي‌دهند. با گذشت زمان پوسيدگي از داخل تنه‌ي درخت گسترش مي‌يابد تا زماني‌كه در نتيجه‌ي عدم مقاومت، درخت مي‌شكند و تبديل به خشكه‌دار افتاده مي‌شود.
درختان جنگلي هم‌چون: لاريكس،‌ زربين، بلوط، زيتون، شمشاد، سرخ‌دار و ارس از گونه‌هاي با ديرزيستي زياد هستند كه بيش از 300 سال عمر مي‌كنند. (محمدرضا مروي مهاجر: 159)
تاكنون و به همت بخش تحقيقات جنگل، مؤسسه‌ي تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور در حدود 400 درخت دیرزیست در ايران شناسايي شده و برنامه‌هايی براي يافتن علل اكولوژي و ژنتيكي ماندگاري آن‌ها و هم‌چنين تكثيرشان در اين مؤسسه در دست اجراست.
درختان ديرزيست مانند تمام موجودات زنده، روند تكاملي پيچيده‌اي را تا شرايط موجود طي كرده‌اند كه از نظر ملي و طبيعي با حفظ ابنيه تاريخي كشور برابري مي‌كنند.
علل ديرزيستي، همان‌گونه كه آمد به عوامل مختلفي بستگي دارد علاوه بر شرايط ژنتيكي، اكوسيستمي، فيزيولوژيكي، عوامل ديگري نيز هم‌چون پلي‌پلوئيدي و جهش ژني (وحيده بهرامي: 1390) نيز مي‌تواند در افزايش رشد و افزايش عمر مؤثر باشد.

 2- تنومندي، ارتفاع و سايه‌گستري
برخي درختان مقدس به لحاظ مرفولوژي و خصوصيات ظاهري و نيز به‌خاطر عمر طولاني داراي قطر زياد، ‌ارتفاع بالا (گاه تا 50متر) هستند. همين عظمت در چشم عامه‌ي مردم، مايه‌ي حشمت و بزرگي تلقي شده و آن را به خاطر شكوه آن ستايش مي‌كردند. به عنوان مثال، چنار آبدانان 50 متر ارتفاع و 4 متر قطر دارد و  چنار كيذقان در سبزوار 6 متر قطر و 22 متر ارتفاع دارد.

3- هم‌جواري با اماكن و ابنيه‌ي مقدس
از جمله دلايل تقدس درختان، هم‌جواري با اماكن مقدس است، به عبارتي اين‌ گونه‌ها نه به اعتبار خود كه به دليل نزديكي با يك مكان مقدس، جنبه‌ي تبرك، احترام و تقدس يافته‌اند، در كنار عموم آتشكده‌هاي ايراني، وجود درختان سرو قديمي گزارش شده است و در كنار بسياري از مساجد و امام‌زاده‌ها درختان مختلفي چون: چنار، داغ‌داغان، بلوط، نم‌دار و ... وجود دارد. گاه نيز تقدس اين درختان به دليل قدمگاه‌بودن بزرگان ديني بوده است.

4- آميخته‌شدن با باورها، افسانه‌ها و اساطير
فرهنگ ايراني آميخته با انواع آيين‌ها، افسانه‌ها و باورهاي مربوط به درخت است و در واقع درخت كاملاً آميخته با زندگي ايرانيان به ويژه رسوم و باورهاي ايشان است.
نقش درختان از جمله سرو و درخت زندگي و درخت سخن‌گو، نقش بارز قالي‌ها و دستينه‌هاي ايراني است.
زرتشتيان، بالاي سر عروس انار مي‌گذاشتند و يا داماد موظف بود در شب عروسي انار تناول كند چرا كه آن را باعث تكثر اولاد مي‌پنداشتند.
در «نظام‌آباد» و «دره گزين» همدان،‌ چندشاخه‌ي سبز مو را به دسته‌ي مشكه آويخته و در ضمن يك كنده مو نيز در زير و يا كنار مشكه گذاشته و معتقدند كره‌ي مشك زياد شده و بركت خواهد كرد. در روستاهاي ملاير، سر شاخه و برگ سنجد به دسته مشكه مي‌آويزند.
در آيين‌هاي مربوط به چله‌بري از مشك نيز برگ درختان نقش دارند. معتقدند «چله» در اثر زادومرگ و عروسي انسان و جن و پري به مشكه مي‌افتد و سبب مي‌شود كه كره به سختي و دير از دوغ جدا شده و يا رنگ كره تيره و سياه‌رنگ گردد.
صادق هدايت از كاسه‌ي پرآب با برگ سبزي در سفره‌ي عقد و هم‌چنين در سيني بدرقه، سخن گفته است.
«در هنگام حركت مسافر در يك سيني آينه و يك بشقاب آرد، يك كاسه‌ي سبز آب كه رويش برگ سبز است مي‌آورند...»
در «راور» كرمان، يكي از دعاهاي خير اين است كه «الهي مثل مورت» (مورد) «بسوزي» (Bcsozi) (به سبزي، سبز باشي).(1)
در محلات، اگر درختي يك يا چندسال متوالي ميوه ندهد او را تهديد مي‌كنند. بدين شكل كه دو نفر با اره به قصد بريدن آن به باغ مي‌روند و يكي اره بر آن مي‌نهد و ديگري وساطت درخت را مي‌كند و مهلت مي‌گيرد كه اگر در سال آينده ميوه نداد آن‌گاه آن‌را ببرند، و بدين خيال از بريدن آن صرف نظر كرده و معتقدند كه با اين تهديد درخت را مي‌ترسانند.
همين داستان با روايتي ديگر در نيرنگستان نيز آمده است.
از لرستان و ايلام نيز اين باور گزارش شده است.(2)
ايرانيان اصولاً شكستن شاخه‌ي سبز و انداختن درخت سبز را بديمن و شوم مي‌دانستند و معتقد بودند که درخت افكندن عمر را كوتاه مي‌كند. آن‌چنان‌كه نظامي گفته است:
«درخت‌افكن بود كم‌زندگاني،
به درويشي كشد نخجير باني.»
برخی مردم براي نيازخواهي به زيارت درختان مقدس مي‌روند، دعا مي‌كنند، نماز مي‌خوانند، دخيل مي‌بندند، شمع و چراغ مي‌افروزند، قرباني مي‌كنند، آش و انواع خوراك‌ها مي‌پزند و پخش مي‌كنند، سفره‌ي نذري مي‌اندازند و مجلس روضه‌خواني برپا مي‌كنند.
مردم باور دارند كه نبايد چوب اين درختان را در منازل سوزاند بلكه فقط براي سوخت در مساجد و حمام از چوب آن‌ها بايد استفاده كرد كه جنبه‌ي عمومي دارد. هم‌چنين پرندگاني را كه بر شاخسار آن‌ها مي‌نشيند را نبايد شكار كرد.
اين باور باستاني كه درختان داراي رواني خردمندانه‌اند و ياري خواستن از آن‌ها و ترسيدن و ترساندن آن‌ها در برخي آيين‌ها و باورهاي ديگر نيز قابل مشاهده است.
در قصه‌هاي پريان، ‌دختر شاه‌پريان از ميوه‌ي درختي و غالباً درخت انار بيرون مي‌آيد.
مردم ايلام و لرستان نگه‌داري شاخه‌ي داغ‌داغان و مورد را خوش‌يمن مي‌دانند،‌ در يزد مردم راجع به برخي درختان برآنند كه هر هزارسال به خودي خود آتش گرفته و بار ديگر سبز مي‌شوند.
در لرستان نام برخي طوايف برگرفته از نام درختان و گياهان است، به عنوان نمونه مي‌توان به اين طوايف اشاره كرد:
بلي‌وند، زنجبيل، درك‌وند، ميخك، شادانه‌وند، هل، شلول‌وند، هوني.
5- جذبه‌ي رمزينه و نمادداشتن
ايرانيان درخت را نشانه‌ي زندگي دوباره و جاويدان گرفته‌اند. در باور ايراني‌ها چنار نشانه‌ي استقامت و شكوه ايراني، سرو نشانه‌ي بلندقامتي و آزادگي، ‌كاج نشانه‌ي طراوت و سرزندگي، تاك نشانه‌ي زايش و رفاه، ‌زيتون نشانه‌ي خوش‌يمني و دوستي و مباركي گرفته شده است.
مرگ درختان در زمستان و تولد دوباره‌ي آن‌ها در بهار در باور ايراني نمادي از زندگي و جاودانگي است. ديرزيستي درختان نماد صبر و استقامت، ارتفاع بلند آن‌ها نشانه‌ي استواري، طول عمر اين‌گونه درختان نشانه‌ي مانايي و ناميرايي و سايه و ثمر آن‌ها نشانه‌ي‌ زايايي و بذل مام طبيعت است.
در فرهنگ ايراني، درخت نمادي از زندگي مجدد پس از مرگ نيز هست. رستاخيز و دوام زندگي، تجديد حيات و تكامل از نشانه‌ها و ارجاعات دلپذيري است كه درخت را نزد ايرانيان گران‌قدر ساخته است.

6- اعتقاد به داشتن روح و روان يا  داشتن كرامت
در آن‌كه جان جهان در عموم مخلوقات و آفريده‌ها جاري است و هر صنمي آيه‌اي از قدرت صنع خداست ترديدي نيست، وقتي هر برگي بتواند باعث معرفت كردگار شود پس هر برگي آيه‌اي از لطف خدا و معجزه‌اي از خالق بي‌همتا است. اما در مورد درختان مقدس، گاه اين باور ديني به دليل رسوخ برخي خرافات نزد عوام به شيوه‌اي ديگر تجلي مي‌يابد.
بايد دانست كرامت خاص اولياء‌الله است و معجزه نيز نزد رسولان و ابزار الهي صورت مي‌پذيرد و هرگز از يك صنع يا صنم مثلاً يك درخت نبايد و نمي‌توان اميد كرامت داشت.
دخيل‌بستن اگر به معناي از درخت حاجت‌خواستن باشد انحراف عقيدتي است، اما اگر به معناي عهدبستن و اميدداشتن باشد مي‌تواند جزيي از فرهنگ عامه تلقي شود.
متأسفانه برخي باورهاي نادرست در خصوص بسياري از درختان مقدس وجود دارد كه با آگاهي‌بخشي و فرهنگ‌سازي بايد نسبت به ترك آن‌ها نزد برخي عوام اقدام نمود اگرچه برخي براي علاج اين موضوع راه ساده‌تري يافته و درختان با قدمت و بسيار ارزشمند را قطع مي‌كنند تا مانع دوام مراجعه‌ي مردم باشند كه بي‌شك اين موضوع نيز شيوه‌اي نادرست و نابخردانه است.
روان‌شناس و روان‌پزشك سوئيسي كارل گوستاوبونگ (1875- 1961) نشان داد كه تصوير درخت هنوز هم به‌عنوان الگويي در ضمير ناخودآگاه فرد و اجتماع باقي است. اين در واقع يكي از بارورترين نمادهاي حياتي و جهاني است.(3)

پي‌نويس:
1- فرهادي، مرتضي، گياهان و درختان مقدس در فرهنگ ايراني، مجله‌ي آينده، سال نوزدهم، ص 325.
2-  اسديان، محمد، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ايلام، ص 304 .
3 -بروس، ژاک، درخت مقدس، پایگاه اطلاع‌رسانی نور.
*استاد دانشگاه

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004