شما اینجا هستید: خانهجامعهمشروطه در لرستان- بخش چهارم

مشروطه در لرستان- بخش چهارم

سه شنبه, 05 خرداد 1394 ساعت 11:43 شناسه خبر: 1446 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

...شكل ديگري از غارت اموال مردم هم گزارش مي‌شده كه فلان طايفه، راه بر فلان قافله بسته بعد هم وقتي مأمور مي‌فرستند كه از ميان طايفه، اموال غارت‌شده را برگردانند، صاحبان‌شان به بهانه‌ي مژدگاني، بايد مبلغي ديگر هم بدهند تا مال‌شان بازگردانده شود. اين مردمان شوربخت مبلغي هم به نام مژدگاني بايد بپردازند. تازه باز هم اموال‌شان درست به دست‌شان نمي‌رسد.


اين وضع مردم بود و صدايشان به جايي نمي‌رسيد و ناگزير بودند سكوت كرده، با بدبختي خود كنار بيايند.
نظام‌السلطنه با دريافت از اين وضع، به گونه‌اي كج‌دار و مريز با سران ايلات كنار آمده و چاره‌اي هم نمي‌كرد. با توجه به اين اوضاع و شرايط، سالارالدوله هم از ناتواني حاكم لرستان و هم ضعف دولت مركزي كه توان يك برخورد جدي با سالارالدوله را نداشت، روزبه‌روز اوضاع وخيم‌تر شده و تمام منطقه را آشوب و نابساماني فرا گرفته بود. اوضاع منطقه‌ي لرستان سبب اعتراض مجلسيان شد.
گزارش مجلس شوراي ملي از اوضاع چنين است:
«باز هم در بروجرد مشغول قتل و غارت هستند. سردار (مكرم) هم عذر مي‌آورد كه قوه‌ي مجريه نداريم. نظر(علي‌خان امرايي) هم در آن‌جا مشغول قتل و غارت است. گويا همه‌ي اين زحمات از براي اين بود كه سالارالدوله را بياورند اين‌جا از او مهمان‌داري كنند. كو استنطاق سالارالدوله؟ تا چه اندازه بايد ملاحظه كرد؟! همه‌جا مغشوش است و هرجا هم امن بود به محض تغيير حكومت اغتشاش مي‌شود.»(1)
اين وضع شمال لرستان بود. در ديگر نقاط، كانون‌هاي ديگري هم‌چون بيرانوندها: (خوانيني مانند شيخه، مردان و غلام‌علي‌خان امير همايون)، باجولوندها: (فاضل‌خان، و حسن‌خان سگوند) در منطقه‌ي هرو و آبستان، ديركوندها و پاپي‌ها در بالاگريوه و امير اشرف در طرهان و چگني براي خود حكم‌راني كرده و فرمانروايي مي‌كردند.
در خرم‌آباد هم همواره قدرت در سيطره‌ي دو خانواده‌ي مقتدر چاغروند (معين‌السلطنه و آقا ربيعا) و والي‌زاده (حبيب‌الله‌خان ديوان بيگي) بود.
نظام‌السلطنه راهي جز كنار آمدن و سازش با اين كانون‌هاي اقماري نداشت و عنوان ايلخاني و ايل‌بيگي فاضل‌خان و حسن‌خان را پذيرفته و به وساطت معين‌السلطنه و آقا ربيعا ماليات طرهان را براي امير اشرف در نظر گرفت و به هرحال به طرزي مبهم و مه‌آلود با آن‌ها كنار آمد.
نظام‌السلطنه با همه‌ي تلاشي كه براي پيش‌برد امور و برقراري نظم، او را به كنار آمدن و سازش با نيروهاي بومي و كانون‌هاي كوچك ايلي وامي‌داشت، نتوانست به توفيق چنداني با اين نيروها دست بيابد و آن‌چه موجب اين ناتواني شده بود طليعه‌ي مشروطه‌خواهي در بين بخشي از اقشار جامعه بود. نهضت مشروطه‌خواهي مردم ايران، منجر به پيدايش نيروي نوين مشروطه‌خواهي در ساير نقاط ايران گرديد. خرم‌آباد هم هم‌چون ديگر نقاط كشور زير تاثير جتنبش مشروطه سبب پيدايش اين نيروي تازه قرار گرفت، نيرويي كه هر روز دامنه‌ مي‌يافت و سرانجام مشروطه‌خواهان خرم‌آباد آن‌قدر بر دامنه‌ي قدرت‌شان افزوده شد كه به‌عنوان نيرويي تاثيرگذار سهم عمده‌اي در بازي قدرت يافته و به نقش‌آفريني در منطقه پرداختند، به‌گونه‌اي كه ديگر نمي‌شد اين نيروي تازه‌نفس و مقتدر را در چينش قدرت منطقه ناديده انگاشت.
جداي از كوشش‌هاي نظام‌السلطنه، تجار خرم‌آباد نخستين پيام‌آوران مشروطه و جزء اولين مشروطه‌خواهان اين شهر بودند. اين بازرگانان ميان مثلث تهران، خوزستان و همدان در آمد و شد بودند و همين ارتباط و رابطه سبب آشنايي آن‌ها با شعائر، ارزش‌ها، آرمان‌ها و آمال‌هاي مشروطه‌خواهي شده و حامل افكار و عقايد نوين بودند. بنابراين اين قشر زير تاثير مفاهيم نوين و انقلابي مشروطه هم‌چون: عدالت و برابري، آزادي بيان و مطبوعات و قانون از نخستين مبلغان و مروجان مشروطه‌خواهي بودند. اولين پيش‌آهنگان و پيش‌گامان جنبش مشروطه‌خواهي در خرم‌آباد كه چهره‌هاي شناخته‌شده‌ي بازار بودند، اين نام‌ها شهره‌ترند؛ حاجيان، حيدر (فرزند حاج شنبه)، حيدر آقا، هاشم، جباري (عبدالله)، آزاديان (جهانگير)، حسين‌خان، عقيلي (شكرالله)، اسكندري (احمد)، كمالوند (محمد)، محمديان (سيدمحمد)، ميرزامحمد و ....
در كنار نيروهاي مشروطه‌خواه بازار كه مي‌توان از آنان به‌عنوان نسل اول مشروطه‌خواهان نام برد، كسان انگشت‌شماري هم بودند كه در تبليغ و ترويج آموزه‌هاي مشروطه‌خواهي و مفاهيم نويني چون: عدالت، قانون و آزادي سهم به‌سزايي داشتند، مي‌توان به موفق‌الدوله اشاره كرد. وي در ترويج مشروطه‌خواهي و ايجاد انجمن ايالتي در خرم‌آباد و حتا لرستان فعاليت عمده‌اي داشت. موفق‌الدوله به عنوان نماينده‌ي جدي و رسمي مجلس مأموريت يافته بود كه براي ايجاد و شكل‌گيري انجمن‌هاي ايالتي در لرستان و خوزستان اقدام كند. به هر حال وي از كساني بود كه «در ترويج مشروطيت و ايجاد انجمن‌هاي ايالتي در لرستان فعاليت داشت.»(2)
جنبش مشروطه‌خواهي لرستان، شايد برخاسته از احساس و وجدان جمعي مردمان اين خطه نبود كه اصولاً لرستان در آتش جنگ‌هاي ايلي مي‌سوخت. ستيز و دعواهاي قومي منطقه را ناامن كرده بود. هفته‌اي نبود كه كاروان و قافله‌اي لخت نگردد. روزي نبود كه طنين تيري، شليك گلوله‌اي در اعماق دره‌اي، يا سينه‌كش تپه‌اي شنيده نشود. نبود امنيت موجب شده بود كه كمتر كسي شب، آرام سر بر بالين بگذارد. از يك‌طرف ستم حكم‌رانان و فرماندهان و عمال حكومتي و از طرفي غارت اموال مردم توسط سران ايلات به بهانه‌ي ماليات‌هايي كه از جانب حكام دولتي اخذ مي‌كردند، وضع ناگوار و ناامني پديد آورده بود؛ مردم شوربخت ساده‌ي اين سرزمين كه توان نفس‌كشيدن و مقابله نداشتند، ناگزير بايد تن به خفقان هولناكي بدهند كه هم از سوي دوليتان و حكام ستمگر اعمال مي‌شد و هم از سوي سران ستم‌پيشه‌ي ايلات! بر اين ظلم و جور، سايه‌ي دهشتناك ياغيان و گردن‌كشان جاده‌ها و راه‌ها را هم بايد افزود. همه‌ي اين‌ها خواهي‌نخواهي در گرايش مردم لرستان، به ويژه خرم‌آباد به مشروطه‌خواهي بي‌تاثير نبود اما عامل مهم و تاثيرگذارب كه نقش بارزي در پيدايش مشروطيت در خرم‌آباد داشت تجار و بازرگانان مركز بود.
بازرگانان مقيم مركز با توجه به اين‌كه لرستان و به‌ويژه خرم‌آباد از موقعيت خاصي برخوردار بود و آن قرار گرفتن در يك راه تجاري بود، يعني كوتاه‌ترين راه تجاري ايران كه تهران و خرم‌شهر را به هم پيوند مي‌داد. بازرگانان مركز اين راه را يك هدف مي‌دانستند تا به وسيله‌ي آن، به عنوان يك راه كوتاه استراتژيك اقتصادي- تجاري از آن بهره ببرند. از اين رو براي رسيدن به مقصود هم انجمن‌هاي وابسته و مورد نظري را در اين خطه تاسيس كرده و از طرفي با ايجاد و تقويت يك نيروي تازه‌نفس در منطقه زير نام و اصطلاح «مشروطه‌خواهان لرستان» به پريشاني و نابساماني منطقه پايان دهند و براي رسيدن و دست‌يابي به اين مهم، حلقه‌ي ارتباط بين خود و بازرگانان خرم‌آبادي را تشكيل دادند و به ترويج و تبليغ آموزه‌هاي مشروطه‌خواهي پرداختند تا هرچه سريع‌تر اين راه تجاري و استراتژيك را سامان ببخشند و از سودمندي‌هاي فوق‌العاده‌ي آن بهره ببرند.
اهميت اين راه تجاري كه از آن به عنوان كوتاه‌ترين راه تجاري ايران نام برده‌اند آن اندازه قابل تأمل است كه جداي از بازرگانان مركز، حتا تجار ايراني مقيم عثماني طي نامه‌اي به مجلس شوراي ملي به ارزش و موقعيت مهم آن اشاره كرده و سودمندي آن را از جهات گوناگون برشمرده و بر آن تاكيد مي‌ورزند. از جمله‌ي فوايد و سودمندي‌هايي كه در عريضه‌ي تجار ايراني مقيم عثماني(3) به مجلس شوراي ملي آمده و مي‌توان به آن اشاره نمود، مبالغ سودي بود كه از قِبَل اين راه نصيب تجار ايراني مي‌شد. اين سود افزون بر مقداري بود كه در صورت داير نبودن اين راه و فقدان امنيت وارد كيسه‌ي ايرانيان مي‌شد. سود حاصله‌اي كه سبب نزديكي طول راه به جيب ايرانيان ريخته مي‌شد، چند برابر گذشته بود.
همين مقدار سود اضافي پيش‌تر به كيسه‌ي دولت‌هاي هم‌جوار وارد مي‌شد. حالا با داير بودن راه تهران - خرم‌آباد - خرمشهر مقدار قابل توجهي از ثروت و دارايي اين همسايگان كاسته مي‌شد. اين راه تجاري موجبات عمران آبادي بنادر ايراني و شهرها و روستاهاي سرحدات بندري و لنگرگاه‌هاي اين بنادر مي‌شد و سود حاصل از تجارت اين مناطق سرحدي- بندري سبب رونق كسب و كار و بازار ايرانيان مي‌گرديد.
از سويي عشاير بختياري و ايلات هم‌جوار آن‌ها هم‌چون: سگوندها و ديركوندهاي لرستان كه قبل از اين كاري به‌جز گردنه‌گيري و غارت قوافل و كاروانيان نداشته و هر روز باخشم و خشونت بر سر عابران آوار شد و موجب وحشت كاروانيان مي‌گرديدند، آرام‌آرام بر اثر معاشرت و هم‌زيستي و تعاملي كوتاه‌مدت با مسافران و تاجران و كاروانينان هر روز دريچه‌اي روشن به فردايشان گشوده مي‌شد، دريچه‌اي كه طليعه‌ و نويد فردايي متمدن را برايشان به ارمغان مي‌آورد و هم به واسطه‌ي نزديكي راه، تجارت‌پيشگان آن، سودي دوبرابر و شايد چندبرابر به جيب مي‌زدند. بنابراين بازرگانان و تجار به‌خاطر منافع و سودي كه برقراري اين راه برايشان به ارمغان مي‌آورد و به مصلحت‌شان بود. از اين‌رو آن‌ها نسل نخست مشروطه‌خواهان لرستان بودند كه با حمايت بازرگانان مركز بر طبل مشروطه‌خواهي زدند.
بازرگانان مركز، علاوه بر تبليغ و ترويج  مفاهيم مشروطه‌خواهي در بين تجار خرم‌آبادي و بنياد يك نيروي نوين و تازه‌نفس زير عنوان «مشروطه‌خواهان لرستان» كه البته با هدف و قصا اقتصادي در منطقه پا به عرصه گذاشت، به تشكيل يك كنون به نام «انجمن ولايتي لرستان» پرداختند. اين تشكيل كه نخستين انجمن ولايتي لرستان بود، گامي بود در راستاي تقويت و توسعه‌ي جنبش مشروطه‌خواهان لرستان.(4)
انجمن ولايتي لرستان بنا بر گزارش تهيه شده به تاريخ 16 شوال از دل جلسه‌اي كه در هيمن تاريخ- شانزدهم شهر شوال- و با حضور علما و خوانين و بازرگانان در حسينيه‌ي مرحوم امام‌جمعه براي رسيدن به نقطه‌ي مشتركي كه آن‌ها را بر سر مشروطه و حمايت از آن متفق نمود بيرون آمده به‌طوري كه همه‌ي حاضران و دعوت‌شدگان به مجلس، پس از اتحاد و اتفاق براي دفاع از جنبش مشروطه، هم‌قسم شدند كه تا پاي جان همراه و هم قدم با نهضت مشروطه و در كنار مشروطه‌خواهان از همه‌ي اختلافات خود چشم پوشيده و زير نام «مشروطه‌خواهان لرستان» متحد شوند.
نخستين نتيجه و رهاورد اين جلسه پس از سوگند خوردن براي مشروطه‌خواهي، تشكيل و تأسيس «انجمن‌ ولايتي لرستان» بود و از اين پس محور همراهي‌شان با دولت مشروطه، تلاش براي اخذ ماليات و وصول آن در جهت كمك به حكومت قانون در مواقع لزوم بود كه همه‌ي حاضران اعم از عالما، سران ايلات، خوانين و تجار برجسته تا عموم كسبه و اصناف شهر و جعي از تجار و بازرگانان ديگر بلاد ايران كه دو روز پيش وارد خرم‌آباد شده بودند در جلسه حضور داشتند و در جريان سوگندي كه همه‌ي حاضران ياد كردند تاكيد شد كه با حفظ هوشياري و مراقبت و حفاظت از حكومت مشروطه و مجاهدت و پاسداري از ارزش‌ها و مفاهيم عظيم و ارزشمند آن از جان و دل بكوشند.
ادامه دارد...
پي‌نويس:
1-روزنامه‌ي مجلس، سال نخست، شماره‌ي157(چهارشنبه 4 رجب 1325)، ص3.
2- نك. نداي وطن، ش 176 و 177، ص7.
3- رجوع شود به ص58 انقلاب اسلامي در لرستان، جلد اول، حميدرضا دالوند، انتشارات مركز اسناد انقلاب اسلامي، چاپ اول 85 و گزارش عريضه‌اي كه از سوي تجار ايراني مقيم عثماني در 6 شوال 1325 در روزنامه‌ي مجلس، سال اول، ش 208، ص4(چهارشنبه 6 شوال 1325).
4- روزنامه‌ي مجلي، سال 1 به تاريخ 16 شوال.

محمدكاظم علي پور

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004