شما اینجا هستید: خانهجامعهروايت سريع‌القلم از توسعه‌ی ايراني: ضعف‌ها و قوت‌ها

روايت سريع‌القلم از توسعه‌ی ايراني: ضعف‌ها و قوت‌ها مطلب ویژه

پنج شنبه, 28 تیر 1397 ساعت 19:55 شناسه خبر: 3709 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(2 رای‌ها)
seymare seymare

حضور دكتر محمود سريع‌القلم در خرم‌آباد به دعوت و تلاش رييس اتاق بازرگاني لرستان جناب آقاي دكتر سلاح‌ورزي و برگزاري نشستي با شهروندان و انجمن جامعه‌شناسي لرستان درباره‌ی توسعه‌ی ايران بهانه‌اي شد كه به بازخواني انديشه‌هاي توسعه‌اي دكتر سريع‌القلم پرداخته، نقاط قوت و ضعف ديدگاه ايشان را در نظريه‌پردازي توسعه‌ی ايران واكاوي كنيم.

محمود سريع‌القلم يكي از صاحب‌نظران توسعه در ايران است كه سال‌هاست در اين مورد مي‌نويسد و سخن‌راني مي‌كند. ايشان مطابق دسته‌‌بندي‌هاي مرسوم توسعه (نوسازي، وابستگي و نظام جهاني) بيش‌تر در ديدگاه نوسازي يا مدرنيزاسيون جاي مي‌گيرد. صاحب‌نظران مكتب نوسازي علل توسعه‌نيافتگي جوامع را در درون آن‌ها جست‌وجو مي‌كنند و معتقدند بايد بر مبناي الگوها و مدل‌هاي علمي و غربي توسعه بتوان جوامع را از حالت توسعه‌نيافتگي به توسعه‌يافتگي رساند. اين متفكران به اصول ثابت، علمي، جهان‌شمول و رياضي‌واري براي توسعه قائل هستند و برمبناي آن باور دارند همه‌ی جوامع براي توسعه‌ی خويش بايد از يك مسير خطي و مراحلي مانند صنعتي شدن، شايسته‌سالاري، عقلاني شدن، بوركراسي كارآمد و اقتصاد بازار كه كه غرب و ديگر جوامع توسعه يافته كنوني طي كرده‌اند، عبور كنند و هيچ جامعه‌اي استثنا نيست.
سريع‌القلم به تبع ديگر متفكران نوسازي، جهان‌گرايي و باز بودن ذهن و عين را به سوي يادگيري از تجربه‌هاي ديگران و برون‌گرايي در سياست خارجي را شرط توسعه مي‌داند. ايشان مفهوم استقلال سياسي را نه در بستن ارتباط با ديگران و انزوا بلكه در نوعي هم‌وابستگي(interdependency) منافع ملي كشورها با يك‌ديگر مي‌داند. به اين معنا كه وقتي ما باكشورها منافع متقابل و مشترك داشته باشيم. ديگران به‌خاطر حفظ منافع خود مجبور به رعايت حق و حقوق ما خواهند بود. از طرف ديگر سياست خارجي ما با ديگران نبايد بر مبناي ايدئولوژيك بلكه بر اساس منافع ملي و توليد ثروت اقتصادي در داخل كشور باشد. و بعد از ثروت‌مند شدن است كه ما مي‌توانيم در معادلات دنيا، تعيين‌كننده باشيم.
سريع‌القلم فرهنگ سياسي را در ايران كه يك فرهنگ عشيره‌اي و قبيله‌گرا و اقتدارگرايانه است، عامل اصلي توسعه‌نيافتگي ايران مي‌داند و معتقد است بايد با دگرگشت شخصيت ايراني و تحول در خلق‌و‌خوي و شخصيت افراد اين فرهنگ سياسي را اصلاح نمود. به عبارتي ديگر با تغيير در خصوصيات شخصيتي، رواني و فرهنگي انسان ايراني است كه توسعه ايران امكان‌پذير مي‌شود.
سريع‌القلم به اولويت اقتصاد بازار بر اقتصاد دولتي معتقد است و باور دارد كه سياست داخلي و خارجي دولت بايد درخدمت تثبيت اقتصاد بازار و توليد ثروت باشد و شرايط را براي رشد مناسب اقتصاد بازار امكان‌پذير كند. به نظر ايشان هم‌چون نئوكلاسيك‌ها، هدف اصلي اقتصاد توليد ثروت است و بعد از توليد ثروت است كه بايد به فكر بازتوزيع عادلانه، عدالت اجتماعي و رفع فقر باشيم.
سريع‌القلم در اولويت‌بندي انواع توسعه: توسعه‌ی اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي و شخصيتي، توسعه‌ی سياسي را در اولويت پاياني قرار مي‌دهد. بنابراين به نظر ايشان ضرورت ندارد كه انرژي كنش‌گران صرف تقابل با ساختار قدرت و اصلاح آن شود. بايد از انواع ديگر توسعه و مخصوصاً توسعه‌ی شخصيتي و توسعه‌ی اقتصادي آغاز شود. به اين معنا كه ابتدا انسان با خلق‌و‌خوي توسعه‌يافته ساخت و بعد از اين انسان مدرن انتظار رفتاري دموكراتيك و مدني داشت.
در پايان دكتر سريع‌القلم متفكري نخبه‌گراست و اجماع نخبگان را شرط مورد نياز توسعه مي‌داند. از منظر ايشان نخبگان ابزاري و نخبگان فكري ما كم‌تر در مورد معاني و مفاهيم و مباني فلسفي توسعه باهم اشتراك نظر دارند و همين باعث شده كه امكان رسيدن به اجماع نظري و وحدت عملي كم‌تر باشد. از طرف ديگر با نخبه‌گرايي مي‌توان مسير طبيعي توسعه‌ را كه سال‌ها طول مي‌كشد با نخبه‌گرايي در مدت كوتاه‌تري طي نمود.
بعد از معرفي مختصري از ديدگاه‌هاي دكتر سريع‌القلم به بررسي ديدگاه‌هاي ايشان در مورد توسعه‌ی ايران مي‌پردازيم.
1-ديدگاه سريع‌القلم با اين مشكل مواجه است كه در بيان اصول كلي توسعه به پيچيدگي‌هاي ساختار اجتماعي، فرهنگي و جغرافيايي جوامع كم‌توجه است. موضوعاتي مانند عقب‌ماندگي تاريخي گروه‌هاي زباني، قومي و جنسيتي، نابرابري‌هاي منطقه‌اي، عدالت فضايي، فقر و تمركز گرايي و... در آثار ايشان به شدت كم‌رنگ است. شايد ايشان در پاسخ به اين انتقاد بيان كنند كه بعد از رسيدن توسعه‌ی اقتصادي به حد معيني، مواهب چنين توسعه‌اي به پايين رخنه نموده و اين مشكلات به تبع توسعه‌‌بافتگي رفع خواهند شد. ولي تاريخ توسعه‌ی ايران و ديگر جوامع نشان داده است كه با اين شيوه مشكلات مذكور هم‌چنان لاينحل باقي مانده و حتا گاهي چنين مشكلاتي باعث كند شدن و توقف روند توسعه خواهند شد.
2- پارادوكس ديگري كه در انديشه‌هاي سريع‌القلم وجود دارد اين است كه در عين حال كه در مرحله‌ی توصيف و تبيين علل توسعه به اهميت زياد عامل فرهنگ قائل است ولي در تجويز راه‌حل سياست‌گذارانه به نوعي نخبه‌گرايي معتقد است. تناقض در اين‌جاست كه وقتي شما توسعه‌ی فرهنگي و شخصيتي را پيش‌نياز توسعه مي‌دانيد به يك راه‌حل تدريجي و زمان‌بر مي‌رسيد در حالي‌كه با انتخاب نخبه‌گرايي براي كوتاه كردن اين مسير فرهنگي وارد محدوده‌هاي توسعه‌ی آمرانه (اجبار از بالا براي تغيير فرهنگ و اقتصاد) مي‌شويد. چيزي كه به نظر مي‌رسد با منطق تحولي و تكاملي ديدگاه فرهنگي توسعه‌ی سريع‌القلم سازگار نيست.
ادامه از صفحه‌ی اول
3- دكتر سريع‌القلم به اولويت توسعه‌ی اقتصادي و اجتماعي بر توسعه‌ی سياسي تاكيد دارد. البته مشخص نيست كه اين اولويت‌بندي ايشان متاثر از نگاه راه‌بردي ايشان است يا به منزله‌ی يك تاكتيك براي پاسخ به شرايط زماني خاص. ولي نكته‌ی ابهامي كه در اين‌جا وجود دارد اين است كه امروز ديدگاه‌هاي مبتني بر «حكم‌راني خوب» بر نقش مثبت دولت در اقتصاد و سياست و اجتماع تاكيد مي‌كند. اين رويكرد بر نوعي اصلاح و توسعه‌ی ساختار دولت با ايجاد قوه‌ی قضاييه مستقل، بوركراسي كارآمد و توانا، قوانين شفاف و صريح و ضدفساد و اقتصاد رقابتي تاكيد مي‌كند و بر آن است كه بدون تغيير در ساختار دولت رسيدن به توسعه اقتصادي بسيار دشوار خواهد بود. در حالي‌كه در الگوي توسعه‌اي سريع‌القلم با كم‌توجهي به توسعه‌ی سياسي از بحث در مورد اصلاح ساختار دولت خودداري نموده و توسعه‌ی سياسي را به نوعي سامان سياسي تقليل مي‌دهد. در حالي‌كه به نظر بنده حكم‌راني خوب در جوامعي چون ايران حتا اگر با انتخابات دموكراتيك برگزار نباشد، مي‌تواند نوعي توسعه‌ی سياسي محسوب شود و كم‌توجهي به اصلاح ساختار دولت مي‌تواند توسعه را در حوزه‌‌هاي اقتصاد و اجتماع با مشكل مواجه كند. گرچه ميزان اصلاح در ساختار قدرت و سرعت و هماهنگي آن با ديگر حوزه‌، خود يك بحث پيچيده فكري، سياستگذارانه و مديريتي مي‌باشد.
4- در الگوي توسعه‌ی سريع‌القلم در عين توجه به ساختارها و كنش ولي تمركز بر تغيير در خلق و خوي افراد و ساختار شخصيتي افراد مي‌باشد. تمركز بر فرد و ساختار شخصيتي بدون توجه به رابطه فرد و ساختار مي‌تواند در مسير توسعه مشكل ايجاد كند. به عبارتي ديگر در ساختاري كه مبناي موفقيت افراد بر سواري مجاني و فرصت‌طلبي و عدم مشاركت و عدم شفافيت و جست‌وجوي منافع فردي به هر قيمتي مي‌باشد. اگر ما بخواهيم افراد را به خلق ‌و خوي مدني دعوت كنيم ولي در پي اصلاح ساختارها نباشيم. عملاً داريم افرادي قرباني ساختار تربيت مي‌كنيم.(بسيار با اين گفته مواجه شده‌ايم كه من اشتباهاً فكر مي‌كردم كه همه مثل من صادق و درستكار هستند) بنابراين طرح خلق وخوي مدني بايد هم‌زمان با تغيير ساختار طرح شود و گرنه نتيجه‌ی مناسبي نخواهد داشت.
5- دكتر سريع‌القلم با نگاهي تكنوكراتيك به نقش متخصصان اجتماعي و گفت‌وگوي بين گروه‌هاي ذي‌نفع (دولت و نهادهاي مدني) براي حل تعارض‌هاي اجتماعي و سياسيِ توسعه كم‌توجه است. در اين ديدگاه توسعه‌اي در مرحله‌ی اجرا و سياست‌گذاري همه‌ی مسائل را به نوعي مسائل فني و ابزاري تقليل مي‌دهد و براي حل آن‌ها به دنبال راه‌حل‌هاي ابزاري مي‌باشد. در حالي‌كه در جوامعي كه هنوز سيتسم‌هاي اقتصادي و اجتماعي مناسب توسعه مستقر نشده‌اند، شما براي اجراي الگوي مدل توسعه‌اي خود به شناخت زمينه‌هاي اجتماعي و فرهنگي و همكاري متخصصان اجتماعي براي كاشتن نيازمند هستيد. در الگوي سريع‌القلم گفت‌وگوي بين نخبگان در حوزه‌ی تخصصي براي رسيدن به اجماع لازم است، ولي گفت‌وگو بين جامعه مدني و مردم و دولت را كم اهميت مي‌شمارد.
6- در پايان انتقادي كه به فرهنگ‌گراها در توسعه و طبيعتاً به ديدگاه سريع‌القلم هم وارد است اين كه سياست‌گذاران از اين رويكرد فرهنگ‌گرايي استقبال مي‌كنند و با اين ابزار اولويت اصلاح سياسي را به تاخير مي‌اندازند و جوامع را به اصلاح فرهنگ توصيه نموده و مانع از اصلاح ساختار سياسي مي‌شوند. به عبارتي وقتي شما عامل فرهنگ را در توسعه‌ی جوامع قوميتي مهم مي‌دانيد حكومت و ساختار قدرت هم به شما مي‌گويد كه شما اول بياييد فرهنگ‌تان را اصلاح كنيد، سپس به‌دنبال تغيير ساختار نابرابر منطقه‌اي و تبعيض‌هاي حاكم در ساختار قدرت باشيد. اين باعث شده كه متفكران توسعه، اصلاح فرهنگ را به موازات اصلاح ساختار قدرت در توسعه پيشنهاد كنند.
به هر روی سريع‌القلم متفكري است كه در توسعه درس‌هاي خوبي براي ما دارد. اميد به آن‌كه ما بتوانيم از اين صاحب‌نظران بهتر استفاده كنيم و ارتباطات علمي و فكري لرستان نيز با صاحب‌نظران در سطح ملي نيز تقويت گردد.

*دكتراي جامعه‌شناسي توسعه از دانشگاه تهران

** چاپ شده در شماره‌ی 458 سیمره (97/04/19)

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004