شما اینجا هستید: خانهجامعهنقد و بررسی کتاب تاریخ غضنفری(روزگاران لرستان از آغاز تا عصر پهلوی)11

نقد و بررسی کتاب تاریخ غضنفری(روزگاران لرستان از آغاز تا عصر پهلوی)11

سه شنبه, 26 فروردين 1399 ساعت 14:20 شناسه خبر: 5073 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
اردشیر کشاورز اردشیر کشاورز سیمره

اردشیر کشاورز/ سیمره: در نوبت پیشین موضوع تناقض نگارش مطالبی در صفحات 754 و 755 جلد دوم کتاب تاریخ غضنفری، پیرامون پیشینه‌ی حیات شخصی به‌نام مرحوم علی‌آقاخان یا علی‌آقا پسر علی گینه[علی‌مراد] با واقعیت‌ها و حقایق امر، مورد نقد و بررسی و ارایه‌ی توضیح لازم قرار گرفت، اما ادامه‌ی مورد و اخذ نتیجه به این نوبت موکول شد. روان‌شاد غضنفری علی‌آقاخان را در سیستم حاکمیت میلیتاریستی یا حکومت نظامیان عصر رضاشاهی جانشین خاندان داوودخان کلهر، از جمله مرحوم عباس‌خان قبادیان امیرمخصوص کلهر نوشته‌اند، در حالی‌که این مطلب نادرست و علی‌آقا‌خان وظیفه‌ی مباشرت اموری که عمدتا وصول مال‌الاجاره‌ی درآمد املاک اختصاصی رضاشاه در منطقه‌ی گرمسیری سرپل‌زهاب و قصرشیرین از جانب سرهنگان حاکم از جمله سرهنگ دُنبلی عهده‌دار بوده‌است. توضیح این‌که املاک مورد بحث که در زمره ی املاک مرغوب مردم منطقه بوده به‌اضافه‌ی بخش اعظم آن املاک متعلق به خاندان داوودخان و قبادیان بازماندگان داوودخان سردار مظفر ایلخانی کلهر محسوب می‌شده، از این روی دفتر محاسبات مخصوص شاهنشاهی طی چند فقره مکتوب ضمن اعلام وصول مال‌الاجاره‌‌های مردم منطقه‌ی گرمسیر از حسن خدمات علی‌آقاخان اعظمی شیرگه اظهار رضایت کرده‌است و از وی با عنون و سمتِ نیابت حکومت گرمسیراتِ منطقه‌ی باوندپور و مضافات و مباشرت امر یاد کرده بدیهی است با آمدن رضاشاه نام ایل کلهر به حکومت باوندپور و مضافات تغییر داده‌شده بود.

 

در پاراگراف دوم، سطر سوم صفحه‌ی 755 می‌خوانیم:« امیرمخصوص [عباس قبادیان] فرزند جوانمیر و نوه‌ی داوودخان کلهر- برادزاده‌‌اش زبیده‌ خانم را به عقد والی درآورده بود...»

 این مطلب نیز ناصحیح و اشتباه و لغزش محرز است. زبیده خانم دختر داوودخان سردار مظفر کلهر، خواهر جوانمیر و عمه‌ی امیرمخصوص محسوب می‌شده، زبیده خانم از همسران مورد توجه والی غلام‌رضاخان امیرجنگ به حساب می‌آمده و والی از این خانم صاحب پسری به نام حیدرقلی‌خان گردید. زبیده‌خانم خواهر اعیانی جوانمیر بود؛ یعنی از پدر و مادر مشترک و با یک‌دیگر بسیار صمیمی و مهربان، در موضوع سَقَط شدن اسب جوانمیر در حین قیقاج در منطقه‌ی محسنات مهران و کشته شدن جوانمیر که البته این موضوع در سال 1327 هجری قمری و در پی بروز نفاق و جنگ بسیار سخت و شدید بین داوودخان و جوانمیر که منجر به کشته شدن یکی از پسران داوودخان به نام سرهنگ علی‌مرادخان یا علی‌مرادخان سرهنگ گردید، صورت گرفته بود. زبیده خانم، حادثه را نتیجه‌ی توطئه‌ی والی  و داوودخان می‌دانست و در زمان جان کندن جوانمیر، هتاکی و فحاشی بسیاری را نسبت به والی معمول داشته بود. از این روی زبیده‌خانم، امیرمخصوص برادر‌زاده‌ی خود را بسیار گرامی می‌داشت و حمایت‌های بی‌دریغ مرحوم والی که در حق امیرمخصوص همه‌وقت اعمال می‌کرد و لشکریان والی در چند کرت و در کرت آخری که مربوط به پاییز سال 1299 خورشیدی است، به منظور پشتیبانی از امیرمخصوص ، سپاهیان والی به ریاست مرحوم میرصیدمحمدخان اشرف‌العشایر، میر وزیر، جد اعظم خاندان هاشمی سیمره، در برابر سلیمان‌خان امیراعظم، راهی منطقه‌ی گواوور شدند و موضوع در جلد اول کتاب امیرمخصوص کلهر از صفحه‌ی 608 به بعد آمده‌است. هواداری والی از امیرمخصوص به تفصیل آمده است.

یکی از ایرادهای کتاب ارزشمند تاریخ غضنفری عدم قید تاریخ روز، ماه و سال در  متن یادداشت‌های مرحوم اسفندیارخان غضنفری است. این پدیده، خواننده را با سردرگمی و چه کنم مواجه ساخته و در موقعیت زمانی وقوع حوادث قرار نمی‌دهد. از بصیرت و آگاهی و دانشِ روان‌شاد استاد غضنفری در شگفتی و تعجب هستم، ایشان که شخصیتی تاریخ‌دان و تاریخ‌خوانده بود، چگونه مطالب فاقد تاریخ را در اختیار خواننده قرار داده و در واقع بعد زمان را نادیده انگاشته، چرا که می‌دانیم  و پیش‌تر هم گفته‌ایم، چیستی تاریخ، مبنای نقل حوادث تاریخی را بر سه اصل زمان، مکان و انسان قرار داده تا خواننده‌ی پی‌گیر به سهولت و راحتی در جریان امر قرار گیرد.

در صفحه‌ی 757، سطر اول، پاراگراف دوم شروع مطلب، والیه خانم مادر امان‌الله‌‌خان فرزند ارشد غلام‌رضاخان امیرجنگ، والی پشتکوه لرستان آمده و درست ‌است.

والیه‌خانم لقب اقدس‌خانم دختر عبدالله میرزای حشمت‌الدوله بود، البته عبدالله‌میرزای دوم فرزند عبدالله میرزای اول پسر عباس‌میرزای نایب‌السلطنه، عبدالله میرزای دوم در ابتدا نام ابراهیم‌میرزا را برخود داشت چون در سن هشت سالگی، پدرش درگذشت نام عبدالله میرزا و لقب حشمت‌الدوله از آن او شد و تحت تربیت عمویش حمزه‌میرزای امیرجنگ حشمت‌الدوله قرار گرفت1 و بسیار مورد توجه خاندان قاجار بود، پیوندهایی نیز با بزرگان و سران عشایری داشت. یکی از دخترانش همسر لطف‌علی‌خان امیرمفخم بختیاری پسر حاج امام‌قلی‌خان ایلخانی، معروف به حاج ایلخانی بود و دختر دیگر چنان که مرحوم غضنفری نوشته‌اند والیه خانم [اقدس‌خانم ملقب به والیه، والیه، به مفهوم همسر والی] همسر غلام‌رضاخان والی پشتکوه لرستان و مادر برادران امان‌الله‌خان صارم‌السلطنه، سردار اشرف و علی‌قلی‌خان یاسان، بوده‌است.

شاخه‌هایی از شجره‌ی پُر برگ و بار خاندان عبداله‌میرزای حشمت‌الدوله در زمان حیات و ممات، یعنی بعد از مرگش با خاندان‌های دیگر بازماندگانش وصلت‌هایی نیکو صورت داده. خوب است جهت تغییر ذائقه‌ی خواننده‌ی بزرگوار که در عبور از دشت‌های فراخ پر از سنگلاخ و کوهساران سخت آکنده از درختان تنومند و ... وادی تاریخ که دچار خستگی و خواب و... گردیده، گریزی هم بزنیم، اگرچه بی‌ربط هم نیست: گاهی از بزرگان می‌شنیدم و یا اصلاً خوانده‌ام که یکی از همسران حاج‌علی‌خان‌ سگوند معروف به حاجی وزیر، دختر فتح‌علی‌شاه قاجار بوده، در حالی‌که آن شنیده اشتباه بود و درست موضوع، آن‌که محمودمیرزاقاجار فرزند فتح‌علی‌شاه در تصدی حکومت لرستان، یکی از دختران خود را به عقد ازدواج حاجی‌عالی‌خان درآورده بود. این دختر که افتخارالملوک نام داشته، صاحب پسری به نام مهرعلی‌خان گردید. مهرعلی‌خان نیز صاحب فرزندانی  شد که معروف‌ترین آنان مرحوم محمدحسین‌خان سیف‌نظام، شیرمحمدخان ایلخانی و نیز دخترانی از جمله کشورخان با لقب عزیزالملوک. این عزیزالملوک به همسری غلام‌شاه‌خان پسر عبدالله‌میرزای حشمت‌الدوله‌ی مورد بحث درآمد. 

حشمت‌الدوله املاک چندی در چمن، کمره و حشمتیه داشت و در آن روزگار منطقه‌ی مورد بحث اصلاً با عنوان کمره شناخته می‌شد و هم‌ردیف گلپایگان و در افواه عمومی مطرح بود، مثلاً کمره و گلپایگان بعد از مرگ حشمت‌الدوله که در مغضوبیت دستگاه حکومتی در املاک خود درگذشت، همسرش که بانویی کاردان بود، عروس بیوه‌ی خود، یعنی عزیزالملوک، خواهر مرحوم شیرمحمدخان ایلخانی را به عقد مباشر املاک ماترک حشمت‌الدوله به نام میرزاتقی‌خان صارم همایون درآورد. در جریان مشروطیت و فتح تهران که سرداران بختیاری، فرمان‌روایان دست اول بودند، عزیز‌الله‌خان هژبرالسلطنه فولادوند دادماد حشمت‌الدوله را نیز در آن افتخارات شرکت داده، حکومت کاشان و اصفهان را به او واگذار کرده، او نیز صارم همایون را به حکومت خمین منصوب کرد.

سیدمحمدکمره‌ای از بزرگان کمره و شوهر دختر عمه‌ی حضرت امام خمینی(ره) صاحب دوجلد خاطرات و در چند جای کتاب خود از صارم همایون نام برده‌است، در هر حال خانم عزیزالملوک صاحب فرزندانی از صارم همایون شد و دختر بزرگش همسر مرحوم سیدمحمدعلی کشاورز صدر شد که نماینده‌ی مجلس لرستان و یاوران دکتر مصدق و از اعضای جبهه‌ی ملی محسوب می‌گردید. کشاورز صدر ارتبا‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ط نزدیک و صمیمی با مرحوم فتح‌الله‌خان پورسرتیپ فرزند محمدخان ایلخانی سگوند داشت. می‌شنیدم بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و ارتباط همسر کشاورز صدر، فرخنده‌خانم که خواهرزاده‌ی مرحوم شیرمحمدخان ایلخانی و دختر عمه‌ی فتح‌الله‌خان پور‌سرتیپ بوده‌است، با بیت حضرت امام(ره) و بیت مرحوم آیت‌الله پسندیده، رافع مشکلاتی از برای مرحوم  فتح‌الله‌خان شده بود. العهده علی الراوی.

روان‌شاد استاد فرهیخته، ادیب پرتوان، شاد‌روان اسفندیارخان در صفحات مباحث نبرد امان‌الله‌خان با اردوی والی و حرکت والی به سوی بغداد، جنگ «نوم وِلاتان تشکِن»، حماسه‌ای غرور‌انگیز از ۷۵۹ تا ۷۶۷ و... جلد دوم تاریخ غضنفری، به‌رغم عدم قید سال، ماه و روز وقوع حوادث که نگاشته‌ها به کلافی سر‌درگم بدل کرده است و چنین مباحث ارجمندی را به بیان قصه‌های قابل استماع شنوندگانی آکنده از ذوق و شوق در شبانگاهان چله‌های زمهریری زمستان‌هایی که دیگر نیست و در واقع به اسطوره‌های پیشینیان شباهت تام وتمام دارند، بدل ساخته، نویسنده مغفور از حماسه‌های غرورانگیز مستمر و همیشگی جنگ‌های سحرآفرین سردار اکرم و دیگر سردارن س‍پاهیان عشایری دم زده، در حالی که او خود چون ذوق منظوم سرایش ابیات شورانگیز نهان در تجلی کلک زرین خامه‌ی توانا، الله مراد بهارد، اعجاب آفریده که گفته است: 

یکی بود سردار اکرم دلیر

سرسرکشان آوریده به زیر

نبُد همچو او در میان سپاه

نبُد کس به ایران و او رزم‌خواه

نَبَرده نبودی چو او در جهان

برازنده بود، از کِهان و مهان2

هرچند به‌رغم تعالی مباحث و فراز مطالب لغزش‌هایی را چون «میثاتی» به جای «میثاقی» سطر دوم صفحه‌ی 763 و قید ایل کاکاوند به جای طایفه‌ی کاکاوند صفحه‌ی 768 نیز شاد هستیم. اما تسلط شادروان غضنفری بر باره‌‌ی نثر منسجم کتاب خود مبحث مستوفایی است که کمتر نمونه‌هایش را می‌توان به آسانی و سهولت دریافت.

در صفحه‌ی 768؛ کرم‌الله‌خان مظفری رییس ایل کاکاوند دلفان نوشته شده در حالی که: کرمی یا کرم‌الله‌خان برابر با نص و گفتمان  جاری محلی، رییس تیره‌ی مَیفَرن یا مظفروند، طایفه‌ی کاکاوند ایل دلفان لرستان محسوب می‌شده.

جهت بررسی لازم پیرامون کشاکش‌ها و ستیز مابین سلیمان‌خان امیراعظم رییس بزرگ ایل کلهر و جانشین پدرش داوودخان سردار مظفر و عباس‌خان قبادیان امیرمخصوص کلهر فرزند جوانمیرخان پسر ارشد داوودخان، خوانندگان بزرگوار در صورت تمایل می‌توانند به مجلدات سه جلدی کتاب امیرمخصوص کلهر به همین قلم (اردشیر کشاورز) رجوع فرمایند. ضمناً لقب امیرمخصوص بعد از رخداد و کودتای سوم اسفند سال 1299 خورشیدی و در صدارت میرزاحسن‌خان مشیرالدوله در حوالی سال 1302 خورشیدی از جانب احمدشاه عنوان عباس‌خان صادر و ابلاغ گردیده، هیچ ارتباطی به جنگ‌های عصر مشروطیت و گفتمان‌های پیرامونی آن که در کتاب تاریخ  غضنفری آمده‌است، ندارد.

در صفحه‌ی 771؛ مبحث نگاهی به ایل بزرگ کلهر- که البته درس آن- بزرگ- ایل‌کلهر-  است، پاراگراف دوم، سطر دوم و سوم، روان‌شاد غضنفری، عمه‌ی عباس‌خان را که همان زبیده‌خانم دختر داوودخان باشد، همسر مرحوم غلام‌رضاخان والی لرستان پشتکوه دانسته و درست است، در حالی که پیش‌تر روان‌شاد غضنفری در صفحه‌ی 755 نوشته‌اند:« عباس‌خان ملقب به امیرمخصوص، برادرزاده‌اش زبیده خانم را به عقد والی درآورده بود...» می‌شد و می‌شود توسط ویراستار زبده، خبره و آگاه مسلط به نگاشته‌های تاریخ محلی از حد افزون این گونه موارد و مکرر، به واقع پیش‌گیری کرد.

در صفحه‌ی 773؛ پاراگراف دوم، سطور میانی کلمه‌ی «محضورات» شبیه همان محصورات آمده‌است، مشخص نیست منظور از این واژه چیست، معذورات، محظورات و یا چه می‌باشد؟ ضمناً در همین صفحه سه سطر به آخر مانده باز هم طایفه‌ی کاکاوند، ایل کاکاوند نوشته شده و ایوتوند، ایتی‌وند آمده‌است،  که هر دو نادرست هستند. در همین صفحه پاراگراف اول سطور 6 و 7 مادر سلیمان‌خان کلهر پسر داوودخان، ربابه‌خانم محترم‌الدوله، دختر زین‌العابدین‌خان معروف رییس اسبق ایل کلهر و ممدوح شاعر گرامی سیدیعقوب ماهیدشتی، آمده‌است، در حالی‌که ربابه‌خانم دختررضاقلی‌خان سرتیپ ایل کلهر بوده. 

خاندان داوودخان و خاندان‌های حاجی‌زادگان کلهر و خواهرزادگان آنان که به خاندان یاوری معروف هستند از دیرباز با یک‌دیگر نفاق و دشمنی داشته‌ به نحوی که در یادداشت‌های منسوب به سردار مقتدر سنجابی می‌خوانیم:« داوودخان اصلا از طایفه‌ی خالدی (تخمه‌ی خالدی درست است] بوده، دو پسر عباس‌خان و   وی پسر اسدخان و او پسر عبدالله بیگ پسر عبدالحمد بوده‌است. اسدخان جد داوودخان را زین‌العابدین‌خان، ایخانی کلهر طناب به گردن انداخت و خفه کرد. پس از اندک زمانی، عباس‌خان ایلخانی پسر اسدخان فرصت به دست آورد و با طایفه‌ی خود بر سر ایلخانی تاخت و برادرش پاشاخان، زین‌العابدین ایلخانی را با شمشیر قطعه‌قطعه کرد و به شکرانه‌ی خون‌خواهی پدرش شمشیر خون‌چکان را لیسید. پس از زین‌العابدین خان، محمدعلی‌خان برادرزاده‌اش حاکم و ایلخانی و...» 3 اما در کتاب حدیقه‌ی ناصریه، جغرافیا و تاریخ کردستان، بخش دوم مرآت‌الظفر می‌خوانیم:« چون مدت‌ها حکومت کلهر از خانواده‌ی حکام کلهر منتزع و رضاقلی‌خان و محمدعلی‌خان پسران مرحوم زین‌العابدین‌خان که سال حکومت کلهر با آن‌ها بود و آن‌ها را محبوساً به تهران برده و رضاقلی‌خان هم در آن‌جا وداع زندگانی را کرد و محمدعلی‌خان بعد از فوت برادرش به میان طایفه برگشته بود، امیرنظام محض احیای این خانواده، محمدعلی‌خان را به اجازه‌ی اولیای دولت به حکومت کلهر منصوب و....»4                                          ادامه دارد...

پی‌نوشت‌های ارجاعی:

1-روزنامه‌ی شرافت نمره‌ی 34 صفر سال 1317ق به قلم محمدباقر اعتمادالسلطنه و نک به کتاب ایلات و طوایف کرمانشاهان، ایل احمدوند، اردشیر کشاورز، 1395، انتشارات تاق‌بستان، کرمانشاه، صفحه‌ی 91.

2- جنگ‌نامه‌ی سردار اکرم، الله‌مراد بهاروند متخلص به خامه، خوش‌نویسی استاد اسفندیار‌خان غضنفری امرایی، کتاب‌خانه‌ی شخصی اردشیر کشاورز، صفحه‌ی 38.

3- ایل سنجابی و مجاهدات ملی ایران، یادداشت‌های علی‌اکبرخان سردار مقتدر سنجابی، تحشیه و تحریر دکترکریم سنجابی، نشر شیرازه، سال 1380، تهران، صفحه‌ی 6.

4- علی‌اکبر وقایع‌نگار کردستانی، به کوشش محمد رئوف توکلی، انتشارات توکلی، چاپ دوم، 1384، تهران، صفحه‌ی 243.

 

 *چاپ شده در شماره‌ 526 سیمره 26 اسفند ماه 1399

 

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004