شما اینجا هستید: خانهجامعهفاصله‌گذاری اجتماعی و تعارض‌های نهادی

فاصله‌گذاری اجتماعی و تعارض‌های نهادی مطلب ویژه

دوشنبه, 22 ارديبهشت 1399 ساعت 18:06 شناسه خبر: 5155 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
دکترمجتبا ترکارانی دکترمجتبا ترکارانی سیمره

*دکترمجتبا ترکارانی/ سیمره‌ی 530: کرونا با خودش مفاهیم جدیدی را وارد ادبیات ما کرده است؛ یکی از این مفاهیم فاصله‌گذاری اجتماعی یا فاصله‌گذاری فیزیکی است که سازمان بهداشت جهانی به عنوان راه حلی برای پیش‌گیری ازافزایش میزان ابتلا به جوامع توصیه کرده‌است. گرچه این مفهوم‌پردازی فاصله‌گذاری اجتماعی به‌دلایل نسبتاً درستی  مورد انتقاد جامعه‌شناسان  هم قرار گرفت با این استدلال که افراد به لحاظ فیزیکی باید از هم فاصله گیرند و اتفاقاً در چنین شرایط بحرانی باید به لحاظ اجتماعی  با حفظ حدود بهداشتی در کنار هم باشند تا جایی‌که خود سازمان جهانی بهداشت  انتقادات را پذیرفت.

 

منطق فاصله‌گذاری می‌گوید: چون این اپیدمی از طریق دست‌ها و دهان منتقل می‌شود، افرادبرای گسستن این زنجیره‌ی خطرناک انتقال باید ارتباطات خود را به شدت محدود نمایند و در یک مدت زمان معین جز برای کارهای بسیارضروری از منزل خودخارج شوند. هرچه این فاصله‌گذاری توسط یک مرجع قدرتمند و با همراهی جامعه در مدت زمان کوتاهی اجرا شود، آن جامعه می‌تواند به سرعت و با تلفات کمتری این ایپدمی خطرناک را پشت سر بگذارد. البته این محدود کردن ارتباطات نباید قابلیت قرائت و تفسیر شخصی و یا توصیه‌ی اخلاقی و یا استثناگرایی برای بعضی گروه‌ها داشته باشد. بنابراین نیاز به تعریف رویه و قواعد واحد و اجرای بدون مسامحه و مقتدرانه آن و همراهی جامعه دارد. در پشت این منطق دولت وظیفه دارد در زمان مشخص شده نیارهای حداقلی جامعه و خانواده‌ها را تامین کنندتا افراد مجبور  نشوند برای برآورده کردن نیازها، محدودیت‌ها را نقض نموده، فاصله‌گذاری را بی‌معنا سازند. این‌جاست که عدم همراهی حداقلی از جامعه می‌تواند به معنای بی‌اثر کردن تلاش و همراهی شمار دیگری باشد.

به نظر می‌رسد که طرح فاصله‌گذاری در جامعه‌ی ما از ابتدای شروع کرونا تاکنون خیلی موفق نبوده است. به‌رغم تلاش و همراهی و باور درصد بالای بسیاری از مردم به رعایت قرنطینه‌ی خانگی، ولی گروه‌هایی از مردم به‌ هر دلیل نتوانستند از سفر نوروزی، خرید شب عید و خیابان‌گردی‌شان قبل از عید، پیک نیک خود بگذرند و این‌ها باعث کم‌رنگ شدن فاصله‌ی اجتماعی شد. گرچه دولت با تعلل در تصمیم‌گیری در هفته‌ی دوم فروردین‌ماه مقررات سخت‌گیرانه‌تری را اجرا کرد ولی این قبض و بسط‌ها در تصمیم‌گیری و تناقض‌ها باعث شلوغ شدن مجدد خیابان‌ها و عادی شدن روابط اجتماعی شده‌است و این خطر جدی را به همراه دارد که ما تا ماه‌های زیادی در همان سطح بالای شیوع بیماری بمانیم.

لازم به ذکر است که نهاد از منظر این یادداشت کلیه رویه‌ها و قواعد و چارچوب هایی است که در طول تاریخ برای رفع نیازها تشکیل شده و خودش را با مقتضیات جوامع سازگار کرده است. بنابراین از این منظر می‌توان نهادهایی مانند دولت، دین، اقتصاد و فرهنگ را با تسامح به عنوان نهادهای اصلی جامعه نام برد و به‌دنبال این هستیم که نسبت منطق موجود این نهادها را با منطق فاصله‌گذاری اجتماعی بررسی نماییم.

1-نهاد اول دولت است؛ دولت در جامعه ما با تعریف وسیع‌اش به معنای حاکمیت توان برقراری فاصله‌گذاری اجتماعی به معنای دقیقش را ندارد. چراکه منطق پوپولیستی حاکم بر دولت و آگاهی‌اش نسبت به بالابودن میزان نارضایتی مردم در حوزه‌های مختلف  و ناتوانی و حتا تاحدی نخواستن در تامین نیازهای اولیه افراد در دوران قرنطینه خانگی و ضعف در برابر بعضی گروه‌های اجتماعی و سنتی باعث شد که دولت نتوانست فاصله‌گذاری حداکثری را اجرا کند. حتا اگر دولت همه‌ی شروط بالا راهم داشت وجود ناهماهنگی  بین دولت و توزیع اختیارات نامتقارن بین بخش‌های مختلف حکومت (فاصله‌ی بین دولت و حاکمیت) باعث شده که دولت نتواند اراده وتصمیم واحدی را در این مورد تعریف و قاطعانه در طول زمان معینی اجرا نماید. (در همین موضوع دیدیم که مجلس نقشی در مقابله با کرونا نداشت و یا قسمتی ازنیروهای نظامی به‌رغم اعلام آمادگی برای بستن  جاده‌ها عملاً کار خاصی انجام نداد) بنابراین منطق حاکم بر نهاد دولت در ایران امکان سیاست‌گذاری و اجرا در مورد فاصله‌گذاری را نمی‌داد.

2-نهاد اقتصاد در کشور ما مخصوصاً در سال‌های اخیر به سمت یک اقتصاد خدماتی با شکل غالب معیشتی رفته است. وجود نرخ بالای فقر و بیکاری و سال‌های طولانی تورم و تحریم و فساد باعث شده درصد بالایی ازجامعه بیکار و یا دارای مشاغل ناپایدار مانند دست‌فروشی و اسنپ و..باشند که این اقشار گسترده فاقد پس‌اندازی برای زندگی در قرنطینه هستند. این‌ها حتا در شرایط عادی نیز با سختی روزگار می‌گذرانند و نمی‌توانند بدون حمایت‌های مستقیم دولتی در خانه بمانند. دولت نیز به‌جا و یا نابه‌جا با شانه خالی کردن از مسئولیت خود و اکتفای دیرهنگام به یک وام یک میلیون تومانی در شکستن قرنطینه به‌خاطر رفع نیازهای مادی توسط اقشارضعیف و متوسط جامعه نقش داشت. از طرف دیگر اقشار مختلف جامعه در این قرنطینه منافع متفاوتی داشتند. در حالی‌که اقشار طبقه متوسط و اداری و طبقات بالای جامعه ازقرنطینه به‌خاطر یک‌نواختی و حوصله سربر بودن آن شکایت داشتند ولی طبقات پایین از مردن در گرسنگی نه مردن از کرونا شکایت داشتند و دولت نیز نتوانست بین این منافع متفاوت  اشتراکی ایجاد کند بنابراین اقتصاد نیز با این منطق خود به نقض کننده‌ی فاصله‌ی اجتماعی منجر شد.

3-دین نیز یکی از نهادهای پرقدرت در جامعه‌ی ماست که در موضوع کرونا وارد ماجرا شد. بررسی دقیق مواجهه‌ي نهاد مذهب و متولیان آن با کرونا به‌خاطر نزدیکی نهاد دین با حکومت دشوار است ولی این برخورد در روزهای اول کرونا مناقشه برانگیز شد. 

: با توجه به شروع این ایپدمی از قم در همان روزهای اول خواسته‌هایی مبنی برلزوم قرنطینه کردن قم به‌وجود آمد ولی به دلایل مختلف رنگ عملی به خود نگرفت و حتا رفت‌وآمدها به این شهر مورد کنترل جدی قرار نگرفت. اما با بالارفتن آمار مبتلایان در قم بستن امامزاده‌ها با مخالفت‌ها و مقاومت‌های جدی از سوی  بعضی از گروه‌های قدرتمند روبه‌روشد. با وجود این‌که گرایش‌هایی متفاوتی در بین متدینان و متنفذان و گروه‌های دینی وجود دارد، گروه‌های قدرتمند استثناگرایی هستند که خود را خارج از قانون عام حاکم بر جامعه می‌خواهند ولی در مقابل گروه‌های زیادی نیزهستند که معتقدند درصورت مواجهه و تلاقی بین علم و اجرای احکام دینی در چنین مواردی باید حکم علم را برگزید و مناسک جمعی دینی را برای حفظ سلامت انسان در مدت معینی تعطیل کرد و حکومت نیز توانست بر مقاومت‌های این اقشاراستثناگرا به هرشکل غالب شود. اما هنوز طیف قدرتمندی از این گروه‌های دینی وجود دارد که می‌خواهند در این چارچوب محدود کننده برای خود و مکان‌های دینی استثناهایی قایل شوند. این استثناگرایی از طرف نهاد دینی قدرتمند می‌تواند باعث ضعیف شدن فاصله‌گذاری شود.

4-فرهنگ و سبک زندگی مردم نیز از نهادهایی است که به‌رغم تلاش اقشار زیادی از مردم و همراهی بالای جامعه با آن نتوانست کاملاً با فاصله‌گذاری اجتماعی همراهی کند.  همراهی فرهنگ جامعه با فاصله‌گذاری دارای فراز و نشیب‌های جدی بود. در غیاب تعریف و مقرراتی واحد دولتی و ضعف اقتدار فاصله‌گذاری به یک تفسیر شخصی تقلیل یافت. تا جایی که هرکس خود بر مبنای تشخیص خود عمل می‌کرد. در مناطق قبیله‌ای منطق طایفه‌گرایی در اجرای آداب و رسوم و قدرت مناسک جمعی به‌ویژه عزاداری بر منطق فردگرای فاصله‌گذاری غلبه می‌کرد. فرهنگ تجربه‌گرای خام حاکم بر اذهان جوامع سنتی و حتا مدرن ما وجود کرونا را منوط به دیدن یک مورد کرونایی در حلقه‌ی نزدیکان خود می‌کرد و معتقد بود تا خود چنین مواردی از کرونا را مشاهد نکند نمی‌تواند وجود کرونا را بپذیرید!! حتا نوعی تقدیرگرایی در میان اقشار بالای جامعه مانع از رعایت بهداشت و فاصله‌گذاری شد. (اگر بخواهیم کرونا بگیریم می‌گیریم به رعایت و ماسک و این چیزها نیست) چنین بود که فرهنگ نیز خود به عللی مقاوم گردید.

به‌ هرروی، به نظر می‌رسد منطق نهادی حاکم بر این نهادهای چهارگانه نتوانست با فاصله‌گذاری اجتماعی یا فیزیکی همراهی کند و مشاهده شد که در دو سه هفته‌ی اخیر و پس از تعطیلات نوروزی جامعه‌ي ما به حالت عادی خود برگشته و فاصله‌گذاری را هرکس با تفسیر شخصی انجام می‌دهد. به‌رغم ادعای مسئولان  شاید بتوان گفت ما به جای فاصله‌گذاری هوشمند به فاصله‌گذاری با قرائت شخصی رسیده‌ایم. این فاصله‌گذاری شخصی با وجود ضعف در فهم و تعارف مشترک  و نبود فضای هنجاربخش قوی می‌تواند به بی اثر کردن تلاش‌های افراد بینجامد.

بنابراین در پایان می‌توان گفت دولت و جامعه باید بتوانند در یک همکاری و همراهی و هم‌دلی مشترک این نهادها را با هم‌دیگر و با منطق فاصله‌گذاری اجتماعی سازگار کنند تا بتوانند امکان مقابله‌ي موثر با چنین مشکلاتی را داشته باشند و در این میان نقش دولت نقش موثری دارد و ضرورت دارد مسئولیت خود را در این باره به خوبی به‌جا آورد.

*جامعه‌شناس

 ** چاپ شده در شماره‌ی 530 سیمره 13 اردی‌بهشت 1399

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004