شما اینجا هستید: خانهفرهنگآیینه‌ی آیین‌ها و باورداشت‌های قوم لر

آیینه‌ی آیین‌ها و باورداشت‌های قوم لر مطلب ویژه

چهارشنبه, 27 مرداد 1395 ساعت 08:44 شناسه خبر: 2161 1 نظر
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

 علی‌مردان عسکری‌عالم: داووَت – Dowat یا عروسی
لر زبانان در فرهنگ و ادبیات شفاهی خود عروسی را «داووَت» و لک زبانان این قوم با تفاوت اندکی در صوت عروسی را «داووات - Dᾶowᾶt » می‌گویند. این صورت بیانی تغییری در اصل کار به وجود نمی‌آورد. شیوه‌ی اجرا و عمل یکی است. عروسی در میان این قوم از مقدمه تا پایان چند مرحله دارد که عبارتند از:
• دیِن-  Diyen = دیدن
• پَسَن کردِن– Pasan Kerden =پسند کردن
• سَرِجه گِرِتِن=  Sarega Gereten یا فهم و کمال دختر را امتحان کردن


• دیاری Diᾶri= نشان کردن
• کیخایی- Keyxᾶaei  = خواستگاری
• دسگیرونی Dasgironi = نامزدی
• عغد کنُون– Agd Kenon = عقد کنان
• دُوما پاگشا- Dowmᾶpᾶgšᾶ = رفتن داماد به خانه‌ی پدر عروس
• پا بئی – Pᾶbei = زنانی که برای حنابندان به خانه‌ی عروس می‌روند
• دُوماوَن - Dowmᾶvan = عروس بران
• داووَت – Dowat = عروسی
•عروس پاگشا‌= عروس به جمع خانواده‌ی داماد می‌پیوندد
• باووُن بئی - Bᾶon-Bei = بردن عروس به خانه‌ی پدری
سه سنت دیگر در لرستان برای انتخاب عروس وجود دارد که آن سه مورد امروزه کم رنگ شده‌اند و کم‌تر انجام می‌شوند. یکی «نافَه بُریه - Nᾶfa Borrye » ، دومی «دِت اَر دِت – Det ar Det یا دختر دادن و دختر گرفتن» و سومی «خین وا – Xin-Vaᾶ  یا دختر را بابت خون بس گرفتن» است. این سه سنت تا همین اواخر در امر ازدواج مرسوم بوده‌اند. لیکن امروزه بر اثر تحولات اجتماعی و زدودن شیوه‌های نامناسب از فرهنگ عامه از میان رفته و کم‌کم به دست فراموشی سپرده شده‌اند. در پاره‌ای از مواقع خود پسر(داماد) دختری را می‌بیند و به خانواده پیشنهاد می‌کند. پس اولین مرحله برای ازدواج دیدن دختر مورد نظر است.
2.پسَن کِردِن یا پسندیدن دختر است. این کار به دو روش: یکی آشکار و دیگری نهانی ممکن است، صورت بگیرد و یا پرسیدن از نزدیکان و همسایگان پدر دختر انجام می‌شود. به این روش تحقیق یا تحقیقات هم گفته می‌شود. موارد مورد نظر همانا نام نیک خانواده، شهرت به بعضی از صفت‌های دیگری، خوب یا بد بودن رفتار سایر اعضا‌ی خانواده‌ی دختر و ... در نظر گرفته می‌شود، آن‌گاه در صورت مناسب بودن کار به موارد دیگر می‌پردازند. این کار دو طرفه است از جانب خانواده‌ی دختر در مورد پسر خواستگار هم صورت می‌گیرد.
3.سَرَجهِ گِرِتِن یا آزمایش و امتحان کمال و دانایی دختر مورد نظر است و یکی از موارد بسیار مهم در انتخاب همسر بوده و هنوز هم در بسیاری از مناطق جغرافیایی این قوم به همان شیوه‌های کهن صورت می‌گیرد. عمل به این کار آداب ویژه‌ای دارد و آن عبارت است از این‌که: یکی از زنان فامیل خانواده‌ی داماد که در این کار خبره و صاحب نظر است مامور می‌شود تا از دختر مورد‌نظر در باب عقل و فهم، دانایی، تدبیر و خانه‌داری، هوش و ذکاوت، زرنگی و کاردانی و مهارت در هنرها مانند: کارهای دستی و هر نوع هنر دیگری مورد نظر قرار می‌گیرد. در گذشته افزون بر جمال و زیبایی اندام دختر، شنوایی، بینایی، نوع صدا و حرف زدن وی نیز مورد آزمایش قرار می‌گرفته است و در پاره‌ای از مواقع بوی دهان و گاهی هم شیوه‌ی نشستن و همین‌طور در خواب که خر و پف می‌کند یا نه و سایر موارد دیگر مانند راه رفتن و غیره همه و همه مواردی بوده و هست که به هنگام «سَرِجه گِرِتن» مورد نظر خانواده‌ی داماد در انتخاب عروس بوده و هست. البته امروزه این سنت انتخاب کم رنگ شده است.
4.مرحله‌ی چهارم پس از پسندیدن دختر مورد نظر «دیاری یا نِشُو» کردن است. در این مرحله با توافق بین دو خانواده تا شرایط دیگر موارد آماده شود روی دختر مربوطه نشانه‌ای مانند یک قطعه طلا مثل النگو، گوشواره، انگشتری و یا تکه لباسی می‌پوشانند. طبق این سنت یکی از طرف خانواده‌ی داماد و یا عروس کله قندی و یا کلوخه قندی در جمع می‌شکند و اعلام می‌دارد این قند شکستن برای نشان کردن دختر فلان برای پسر فلان است. با این عمل دختر مورد نظر نامزد می‌شود و چنان‌چه چند‌ماه و چند سال هم طول بکشد تا شرایطی برای نامزدی رسمی مهیا شود دختر هم‌چنان نشان کرده خواهد ماند.
5.کیخایی کرون یا خواستگاری : دیاری و یا نشان کردن در جمع اندکی و به صورت خصوصی بین دو خانواده‌ی عروس و داماد صورت می‌گیرد و اما مرحله‌ی کیخایی کرون جمعی و گروهی است. بزرگان و فامیل دو خانواده‌ی عروس و داماد در این کار شرکت دارند. بنیاد و پایه‌ی اساسی نامزدی و این‌که خانواده داماد چه باید بکنند و چه چیزهایی هزینه کنند تا مراسم بعدی که جشن «دَسگیرونی یا نامزدی» است، سر بگیرد. در مراسم کیخایی کرون پس از بحث و گفت‌وگو بر سر مهریه(پشت عقد) و صورت جهیزیه و شیربها و خلعتی و نها شیرینی  و مقدار مواد خوراکی از قبیل: کشتی یا گاو و گوسفند، برنج و قند و چای و سایر خُرد و ریزهای لازم برای این جشن در نظر می‌گیرند و معلوم می‌دارند که چه تعداد نفر از هر دو طرف در این جشن شرکت می‌کنند. روزی را هم برای این جشن معلوم و معین می‌دارند.
6. دسگیرونی یا جشن نامزدی: در میان مردم لرستان رسم است که جشن دسگیرونی و عروسی حتما در روزهای مبارک و مذهبی مانند: تولد ائمه‌ی اطهار و سایر روزهای خوش یُمن انجام بگیرد. جشن دسگیرونی یا نامزدی به لحاظ حضور اقوام و آشنایان هر دو خانواده کم‌تر از مراسم عروسی نیست. این مراسم هم با ساز و آواز و هلهله و شادی همراه است و نوازندگان همانند جشن عروسی حضور دارند. در این مراسم لباس نو و زیور آلات لازم جهت عروس می‌برند و در همان روز بر وی می‌پوشانند.
7. عغدکِنُون(عقدکنان): این آیین گاه ممکن است در همان روز دسگیرونی انجام بگیرد و یا چنان‌چه عاقد حضور نداشته باشد به روزهای بعد و در دفاتر رسمی ازدواج انجام می‌شود.
8. دُوما پاگشا یا در اصطلاح لک زبانان این دیار، ذوما چِرون: بر طبق یک سنت قدیمی داماد پس از جشن دسگیرونی به همراه یکی از بزرگان فامیل به خانه‌ی پدر دختر می‌رود. و در این کار مبلغی وجه نقد با خود می‌برد و تقدیم پدر عروس و خانواده او می‌کند. بر اساس یک رسم مرسوم در میان قوم لُر پدر و یا سرپرست دختر دو برابر آن وجه نقد را از صورت هزینه‌ای که داماد باید بپردازد کم می‌کند.
9.پابِئی و حناوَنون (عروس بَرُون و حنابندان): این کار نیز آداب ویژه‌ی خود را دارد. شب قبل از عروسی زنان فامیل خانواده‌ی داماد به خانه‌ی پدر عروس می‌روند و با خود لباس‌های خاص عروس را همراه با کیسه‌های حنا می‌برند. در سنت حنابندان مقدار وجه نقد روی کیسه‌های حنا می‌گذارند. و پس از تحویل دادن آن وجه به مادر عروس از او اجازه بازکردن کیسه‌های حنا را می‌گیرند. حنا را پس از خمیر کردن با هلهله و شادی ابتدا بر دست و پای عروس می‌بندند و پس از کِل زنان آن‌را بین جمعیت زنان حاضر می‌چرخانند و هریک از زنان و دختران جوان نیز مقداری از حنا را بر دستان خود می‌بندند. در این مراسم گاه ممکن است هریک از زنان حاضر در جمع وجوهی نقدی روی مجمع حنا بگذارند. لیکن در پاره‌‌ای از مواقع خانواده عروس، به ویژه مادر عروس این کار را دور از شان خود می‌داند و مانع این کار می‌شود. پابئی چنان‌چه راه دور باشد شب را در خانه‌ی پدر عروس می‌مانند و در غیر این صورت به خانه بر می‌گردند تا روز بعد باز برای بردن عروس آماده شوند.
10. دُماووَن(داماد وندان): که برای بردن عروس می‌روند. در گذشته این کار به شیوه‌ی سنتی انجام می‌گرفت دُوماوَندها یا عروس بران با اسب می‌رفتند و برای عروس تلمیت ویژه می‌بستند و جشن عروس بَروُن همراه با قیقاج و تیراندازی همراه بود. امروزه عروس بَرون با ماشین این کار را انجام می‌دهند. قبل از حرکت عروس بر طبق یک باور قدیمی نان سالمی با شال تمیز از پارچه‌ی سفید بر کمر عروس می‌بندند. این کار باید توسط یکی از مردان خانواده او که محرم عروس هم هست انجام شود. برای بازکردن شال در خانه داماد نیز این کار توسط کسی که به داماد نسبت فامیلی نزدیک دارد صورت می‌گیرد. نان را از این جهت به کمر عروس می‌بندند که آن‌را نماد برکت می‌دانند، برکتی که عروس با خود به خانه‌ی داماد می‌برد. در این جشن خانواده‌ی عروس خوراکی ویژه می‌پزند که در اصطلاح محلی «جُوجوش» یا « گَنم رِغُو»  نامیده می‌شود. آن‌را به مقدار توان آماده می‌کنند و این خوراکی را شام عروس می‌گویند و به همراه یکی از زنان فامیل به خانه‌ی داماد می‌فرستند. زنی که این خوراک را می‌برد انعامی از طرف خانواده‌ی داماد می‌گیرد.
11. داووَت یا داوات یا همان جشن عروسی: زیباترین جشن زندگی عروس و داماد همین آیین عروسی است. برای این جشن از چند روز قبل تدارک می‌بینند، اقوام و فامیل کوچک و بزرگ در خانه‌ی داماد جمع می‌شوند، جوانان فامیل هریک وظیفه‌ای بر عهده می‌گیرند. تدارک نهار و شام مهمانان به نسبت تعداد دعوت شدگان چیده می‌شود. نوازندگان که معمولا‌ً از شناخته شده‌های این رشته هستند دعوت می‌شوند. این جشن گاه تا چند روز ممکن است ادامه داشته باشد. رقص و هلهله و شادی برپا می‌شود و گروه رقصندگان اعم از زن و مرد به شیوه‌ی «چوپی» و گروهی می‌رقصند. هرکسی به احترام دیگری او را «شَوا» می‌کشد. دعوت شدگان نیز بر طبق سنت قدیمی پس از صرف نهار و یا شام وجوهی در حد توان خود به رسم هدیه تقدیم جشن عروسی می‌کنند.
12. بئی پاگشا: سنت عروس را به جمع خانواده‌ی داماد فراخواندن است. که آن هم آداب ویژه‌ی خود را دارد.
13. باوُون بُویی (بردن عروس به خانه پدری): در این کار خانواده پدر عروس پس از یک هفته که از عروسی بگذرد با تعدادی از زنان خانواده‌های فامیل برای بردن عروس به خانه‌ی پدری‌اش به خانه‌ی داماد می‌روند. بر اساس یک سنت قدیمی مواد لازم برای نهار خود و خانواده‌ی داماد همراه می‌برند. این مواد ممکن است گوسفند زنده، روغن، برنج و قند و چای و ... هم باشد. پس از صرف نهار عروس را به همراه خود به خانه پدری می‌برند.
14.باوُنی: هدیه‌ای که پدر عروس و برادر یا برادران عروس، خواهران عروس با دعوت از وی به او تقدیم می‌کنند تا پس از بازگشت با خود به خانه‌ی داماد ببرد. این هدایا هرچه سنگین‌تر و ارزشمندتر باشد قرب و منزلت عروس نزد خانواده‌ی داماد بیش‌تر است.

پی‌نویس‌ها:
 نافه بریه - Nᾶfe-Borrye: سنتی قدیمی در میان اقوام لُر که در آن شیوه به هنگام تولد دختری با بُریدن بند ناف نوزاد او را برای پسری نامزد می‌کنند. دختر و پسر در این سنت تا به سن بلوغ برسند، نامزد خواهند بود. خانواده‌ی پسر هر ساله هدیه‌ای به دختر مورد نظر می‌دهند و این هدیه ممکن است لباس و یا زینت آلاتی مانند گوشواره، النگو، انگشتر و ... باشد. این سنت هم امروزه در میان این قوم رایج و مرسوم نیست.
  دیاری - Diyᾶri:نشان کردن دختری است برای پسر، در واقع نوعی خواستگاری است که بین دو خانواده صورت می‌گیرد. لیکن شرایط برای خواستگاری رسمی آماده نیست. این کار تا آماده شدن شرایط کار به تعویق می‌افتد. شرایط نامزدی ممکن است به علت فوت یکی از بستگانِ خانواده پسر و یا دختر باشد که عقب می‌افتد.
  کیخایی -  Keyxᾶei : به معنی کدخدایی است. کیخا به معنی کدخدا یا بزرگ تیره و تبار یک خاندان است. در زبان لکی کدخدا  را «کویخا -Koyxᾶ  »میگویند.در اینجا منظور بزرگانی هستند که برای خواستگاری دختری به خانه‌ی پدر وی می‌روند.
  نهاشیرینی -  Nehᾶširini: هر چیز غیر نقدی است مانند اسب، قاطر، تفنگ، ورزا کاری قوچ و ... که افزون بر وجوهی که داماد باید بپردازد در نظر می‌گیرند و داماد به هر تعداد که معلوم شده‌باشد باید تقدیم پدر عروس کند. «نِها» در زبان لُری به معنی جلو و تقدم است. در زبان لکی «نها شیرینی» را « نُوا شیرینی» می‌گویند.
  عغدکِنُون -  Agd Kenon : عقدکنان که امروزه در بسیاری از مواقع در همان جشن «دسگیرونی» یا نامزدی صورت می‌گیرد. در گذشته بدون حضور دختر فقط با نشان دادن البسه‌ای مانند: روسری یا گلونی و یا انگشتر و سنجاق سری از او توسط یکی از اعضا به خانواده‌ی وی به نشانه وکالت و اجازه از دختر صورت می‌گرفته است. این روش به لحاظ دوری از دفاتر ازدواج و نبودن ملای عاقد در محل و ..انجام می‌گرفته است. امروزه این عمل بدون حضور دختر و رضایت وی و انجام آزمایش‌های گوناگون به هیچ وجه انجام نمی‌شود.
  دُما پاگشا - Domᾶ Pᾶgošᾶ: آیین ویژه‌ای است که بعد از مراسم عقد انجام می‌گیرد تا داماد در مراحل بعدی برای رفتن به خانه پدر عروس منعی نداشته باشد.
  حناوَنون(حنابندان): آیین و آداب ویژه‌ای دارد، حناوَنو هم با حضور زنان دو خانواده‌ی عروس و داماد یک شب قبل از عروسی انجام می‌شود و آن هم با هلهله و شادی همراه است. در این سنت بسته‌های حنا و بقچه‌ای که لباس‌های عروس در آن قرار دارد با اجازه ما در عروس باز می‌کنند. گاه ممکن است به‌هنگام گرداندن حنا بین حاضرین وجوه نقدی به عنوان «سر حنا» به رسم هدیه‌ی برای مادر عروس تقدیم کنند. زنان و دختران حاضر در مجلس بر دست و پای عروس حنا می‌بندند و خود نیز چنین کاری انجام می‌دهند.
  جُوجُوش -  Jou-Jouš یا گَنِم رِغُو:گَندم روغن خوراکی ویژه‌ای است که خانواده‌ی عروس تهیه می‌کنند و با نام «شُوم یا شام» عروس به همراه وی برای خانواده داماد می‌فرستند. جُوجُوش را زا موادی مانند هُروش - Horroš -  بلغور گندم برشته شده، شکر، روغن حیوانی، مغز گردو، مغز بادام و زعفران درست می‌کنند. رسم است از این خوراکی بین همسایگان و فامیل داماد تقسیم کنند. شام عروس و داماد نیز از این نوع خوراک است.
خلات Xelᾶt: به معنی خلعت است و آن‌را در هنگام کیخایی کردن تعیین می‌کنند. خلعتی را معمولا برای بزرگان خانواده‌ی عروس در نظر می‌گیرند. خلات می‌تواند هم وجه نقد و هم غیر نقدی باشد. بیش‌تر لباس و پارچه‌ی فاخر می‌تواند باشد.
مه مارک یا روزمارک: منجمی در کار عروسی برای نیک یا بد بودن روز عروسی یا نامزدی: این افراد صاحب نظر با رصد کردن ستارگان نتیجه می‌گیرند که آیا در هنگام نامزدی و عروسی «قمر» ماه در عقرب است یا نه، چنان‌چه این اتفاق در گردش کواکب افتاده باشد تا خارج شدن قمر از صورت عقرب نامزدی و عروسی به عقب می‌افتد.
شَوا - šahvᾶ (شادباش) وجهی که حاضرین در جشن عروسی و نامزدی به افتخار شخص مورد نظر خود به نوازندگان می‌دهند. «شَوا کِش» با باردن نام شخص مربوطه و با نشان دادن آن وجه نقد، نام«هوادار» دهنده وجه را نیز بر زبان می‌آورد.

 

 

 

1 نظر

  • پیوند نظر  بیژن بیژن جمعه, 12 شهریور 1395 ساعت 17:33

    عالی بود.مرسی

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004