شما اینجا هستید: خانهفرهنگنقش کنده‌ی چلیپا در سراب نیلوفر خرم‌آباد

نقش کنده‌ی چلیپا در سراب نیلوفر خرم‌آباد مطلب ویژه

سه شنبه, 06 تیر 1396 ساعت 17:48 شناسه خبر: 2707 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

عطا حسن‌پور-دانشجوی دکترای باستان‌شناسی: در 10 کیلومتری غرب شهر خرم‌آباد، کنار جاده‌ی آسفالته‌ی خرم‌آباد به کوهدشت و دامنه‌ی جنوبی سفیدکوه که به «باباعباس» شهرت دارد، بر روی صخره‌ای بر افراشته و متصل به کوه باباعباس، نقش کنده‌ی یک چلیپا نمایان است. 

 به نظر می‌رسد که این نقش، از جمله شواهد آیین مهر در لرستان است. محل این نقش کاملاً مشرف به سراب نیلوفر است. نقش این چلیپا رو به سمت شرق و طلوع آفتاب ایجاد شده است. نقش مذکور به صورت تو خالی و کاملاً منظم طراحی شده است. درازای آن 20 سانتی‌متر و پهنای آن 18 سانتی‌متر است. پهنای هر باند عمودی و افقی 5/5 سانتی‌متر است. عمق خطوط کنده‌ی این چلیپا در حدود 2 میلی‌متر است که به مرور زمان و بر اثر عوامل جوی و فرسایش سنگ از عمق آن کاسته شده است. در دامنه‌ی جنوبی این نقش، گودالی مستطیل‌شکل به عمق کم‌تر از 50 سانتی‌متر در دل صخره کنده شده که کاملاً شبیه به یک قبر سنگی یا استودان (استخوان دان؛ قبرهای سنگی که زرتشیان مردگان خود را درون آن‌ها قرار می‌دادند تا گوشت‌شان نصیب لاشخورها شود) است‌. در کنار این دو اثر، بقایای نهر آبی کنده شده از سنگ وجود دارد که به نهر ناصری شهرت دارد و در گذشته آب آن به آسیابی کهن به نام آسیاب «سراب نیلوفر» می‌ریخته است.  

 نیهارت در مورد سرچشمه‌ی پیدایش چلیپا می‌نویسد: «هنگامی که انسان فراگرفت آتش را به یاری دو چوب که بر یک‌دیگر صلیب شده بودند بسازد، این ابزار ساده رفته‌رفته ابزاری مقدس شد. دو خطی که شکل چلیپا می‌یافتند نیز نشانه‌ای مقدس و مظهر آتش نجات‌بخش شدند (نیهارت 1357: 9). 

انسان برای حفظ خود در برابر ارواح خبیثه، به جای دادن این نشان در جامه و تزیینات خود آغاز کرد (همان: 14). هم‌چنین چلیپا را بر روی سنگ گورها یا بر فراز آن‌ها قرار می‌دادند (بختورتاش 1356: 16). 

نقش چلیپا برای اولین بار در ایران بر روی ظرفی سفالین از تل باکونِ الف با قدمتی 5600 ساله به دست آمده و در خارج از ایران بر روی یک قطعه عاج ماموت در جنوب اوکراین، کنار رود دنی‌ستر متعلق به 12000 سال پیش یعنی دوره‌ی نوسنگی، به دست آمده است. (اکبری و الیکایی 1385: 15)

 در هندوستان این نشان را در جاده‌ها و به‌ویژه در تقاطع راه‌ها قرار می‌دادند و با خورشید و گانشه (Gansha) ایزد نیک‌بختی و روزی ارتباط زیادی داشت (رضی 1381: 795). 

مهردینان برای رسیدن به سلوک باید از هفت مرحله می‌گذشتند، چنان‌چه سالکی از مرحله‌ی چهارم یعنی مرحله‌ی شیر می‌گذشت نقش چلیپا یا مُهرِ مِهر را بر پیشانی یا سینه یا دست خود با داغ نشان کرده و در حلقه‌ی آگاهانِ برگشت‌ناپذیر در می‌‌آمده است (همان 1381: 558). 

چلیپا یا خاج، یک نماد باستانی است که در میان مردمان مختلف و در زمان‌های گوناگون معناهای متعددی داشته است که البته امروز نشانِ ویژه‌ی مسیحیت شده است. در دین مهر، نماد چلیپا پایگاه بسیار برجسته‌ای دارد و تنها جایی که معنای ویژه‌ای برای آن در نظر داده شده در یادمان هیسان‌فو در چین است. در نوشته‌ای که به خط چینی روی آن کنده شده، چلیپا هم‌چون نشانی از چهار گوشه‌ی جهان نمود شده که نماد آشتی بزرگ (صلح اکبر) و برادری و یگانگی میان همه‌ی جهانیان است (مقدم 1385: 42).

 با توجه به اهمیت و جایگاه چلیپا در آیین مهر، در خصوص نسبت دادن این نقش به آیین مهر می‌توان به این موارد اشاره نمود: قرار داشتن این 

نقش در کنار راهی باستانی (لرستان به کرمانشاه)، موقعیت قرارگیری چلیپا بر فراز قبر یا استودان سنگی، وجود سفال کلینکی در مجاورت این نقش که از ممیزه‌های بارز تشخیص دوره‌ی اشکانی است، نزدیکی به مکان مقدس معروف به معبد مهری در فاصله 2 کیلومتری شرق آن و هم‌چنین مشرف بودن به سراب نیلوفر و نهر آب. 

همان‌طور که می‌دانیم در نمادهای مهری هم‌بستگی ویژه‌ای با آب و آن‌چه در آب بارور می‌شود و می روید دیده می‌شود که برجسته‌ترین آن‌ها مروارید، دلفین و نیلوفر است (همان 1385: 32).

آیین مهر یکی از کهن‌ترین آیین‌های ایرانی محسوب می‌شود که آغاز آن دقیقاً مشخص نیست. هم‌چنین طی گذشت زمان، با پندارها و اعتقادات ادیان دیگر درآمیخته و در هر منطقه به گونه‌ی خاصی درآمده که این امر در بازشناسی شواهد آیین مهر دشواری‌هایی پدید آورده است. در نتیجه، شیوه‌های اعتقادی آن در ایران و سرزمین‌های دیگر هم‌چون اروپا یا هندوستان متفاوت است. مهرپرستی در ایران بر اساس اعتقاد به ایزد مهر (میترا) به عنوان ایزدِ فروغ و روشنایی، پشتیبان عهد و پیمان، حامیِ جنگ‌جویان و راست‌گویان، دارنده و حافظ چراگاه‌ها پا برجا بوده است (رضی، 1381: 196). 

آیین میترایی، آیین اسرار است. اسرار این مسلک با پافشاری و اصرار حفظ می‌شد و تنها برای معدودی که به درجات عالی ترقی می‌کردند، مکشوف می‌شد. به همین جهت، کم‌تر نوشته‌ای از آنان در زمینه‌ی اسرار این آیین به دست آمده و به جای نوشتن، به نقاشی، تندیس‌‌گری و نقش برجسته‌سازی اکتفا می‌کرده‌اند (همان، 1381: 296). اما با توجه به شواهد موجود می‌توان گفت مهریان ایران معتقدند مادر مهر در آب از تخمه‌ی زرتشت بارور شده و ایزد مهر در داخل غاری (در شب یلدا)، متولد شده است (مقدم، 1385: 95). به همین جهت آب و غار را مقدس شمرده و خدای خویش را در درون مکان‌های غار مانند در دل صخره سنگ‌ها عبادت می‌نمودند و چهره‌ی مریی او را به صورت نور تصور می‌کردند.(اکبری و الیکایی، 50:1385 ) در پهنه‌ی استان لرستان آثار و شواهد متعددی از نمادهای مهرپرستی وجود دارد که سعی می‌شود به صورت اختصار در شماره‌های آتی به معرفی برخی از آنان بپردازیم.   

 

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال دهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، چهار راه بانک، کوچه‌ی شهید جلال سرباز