شما اینجا هستید: خانهفرهنگ«عرفه» بخشی فرهنگ‌ساز از آیین‌های نوروزی

«عرفه» بخشی فرهنگ‌ساز از آیین‌های نوروزی مطلب ویژه

چهارشنبه, 29 اسفند 1397 ساعت 20:17 شناسه خبر: 4302 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
عبدالرضا فریدزاده عبدالرضا فریدزاده seymare

عبدالرضا فریدزاده/ سیمره: «عرفه»یا به تلفظ عامیانه‌اش- به اعتبار نقش گیاهان و نیز علف‌های خودروی خوراکی در این آیین - : «علفه»، بخشی مهم از آیین‌های نوروزی‌ست که در آستان هر سال نو به یاد مردگان برگزار می‌شود.

عرفه با «عرف» و معرّفی به مفهوم بازشناخت و یادکرد، خویشاوندی دارد. بر پایه‌ی باورهای کهن مردگان در روز (یا روزهای) برگزاری این آیین آزادند و برای سرکشی به کسان و بستگان خویش و سر‌کردن در میانشان، به زمین بازمی‌گردند.

 

زمان برگزاری عرفه در نقاط مختلف ایران و نزد اقوام و مناطق و شهرها و طوایف گوناگونش، به تفاوت، یک یا دو یا سه روز است: نزد پاره‌ای اقوام و در برخی مناطق پنج‌شنبه‌ی پایان سال، در پاره‌ای نیز جمعه‌ی پایان سال، در پاره‌ای دیگر یک روز مانده به نوروز (هر روزی از هفته که باشد)، به باور برخی روزهای بیست و شش و بیست و هفت و بیست و هشت اسفند‌ماه، و سرانجام در مناطقی دیگر یک روز پس از نوروز.

اما در همه‌جا و نزد همگان، کلیّات آیین کمابیش به یک‌دیگر شباهت‌هایی دارند که عبارتند از :

۱ : ‌ سرکشی معتمدین محل و قوم و طایفه، و نیز بستگان شخص درگذشته، به منزل او، و افروختن اجاق خانه و روشن کردن چراغ در نقاط مختلف منزل، استقرار چراغ‌ها یا آتش‌هایی در مسیرخانه و نیز بر بام آن، تا مردگان بازگشته به زمین مسیر را گم نکنند.

آنان که به منزل متوفّی سرکشی می‌کنند با خود سبزه‌هایی نظیر آن‌که در سفره‌ی هفت‌سین می‌نهیم نیز به آن‌جا می‌برند و هم‌چنین گیاهانی توسط آنان یا بازماندگان بر سر‌درِ خانه‌ی متوفّی آویخته می‌شود به نشانه‌ی ادامه‌ی حیات و لزوم کنار نهادن غصه و پرداختن به زندگی. اینان با آوردن لباس نو یا قواره‌ی پارچه‌ی رنگی و هدیه‌کردنش به همسر یا نزدیک‌ترین بازمانده‌ی متوفّی، از همگی می‌خواهند که لباس عزا از تن درآورند و به‌رغم غصّه‌ای که دارند شاد و با‌نشاط به تلاش زیستن بپردازند، و یادآوری می‌کنند که پایان همگان مرگ است و بهتر که عمر فانی با کوشش و نیکوکاری طی شود.

۲‌ - عرفه‌ی زندگان علاوه بر عرفه‌ی مردگان، با این آیین همراه است، که در جاهایی یک روز پس از نوروز خواهد بود، و در جاهای دیگر از دو روزِ مانده به نوروز، روز نخست عرفه‌ی مردگان و روز دوم عرفه‌ی زندگان به شمار می‌آید. در نقاطی نیز شب عید نوروز را عرفه‌ی زندگان می‌دانند.

حضور بستگان و کسان بر مزار مرده، با لباس نو، جزء اصلی آیین عرفه است. در این بخش، قبر شست‌وشو و با گلاب معطر می‌شود، بر آن چراغ می‌افروزند، با گل و سبزه تزیینش می‌کنند، اقلامی چون میوه و شیرینی و آجیل و حلوا و نان‌های خاص محلی که شیرینند یا آمیخته به شیر،  و شکر ‌پنیر و خرما و شیر‌برنج و تخم‌مرغ رنگی و ... بر قبر چیده و در قبرستان خیرات می‌شود.

بر مزار مردگانی که سال نخست وفاتشان است کوزه‌ی نو و آب‌ندیده‌ای را آب کرده و می‌گذارند تا روان آن مرده از آن بنوشد. اغلب ناهار یا شام بستگان مرده  نیز بر سر مزارش صرف می‌گردد.

۳- خیرات اقلام اشاره‌شده در محل نیز جزیی از آیین است که گاه با غذای مخصوص عرفه هم همراه است‌ در این خیرات سهمی عمده برای آنان که خدمات عمومی می‌دهند، هم‌چون حمّامی، کشیک یا ناتور، چوپان و ... ، فرستاده می‌شود.

در خانه‌ی متوفّی سفره‌ای پهن است که در آن اقلام خیراتی طی روز یا روزهای عرفه چیده شده‌اند برای کسانی که به خانه و بازماندگان سرکشی می‌کنند.

در همه‌ی شکل‌های خیرات، اگر مرده جوان بوده باشد، مردم معمولاً به نشانه‌ی تاثر و تاسف، چیزی نمی‌خورند.

اگر بازماندگان مرده متمکّن باشند، گوسفندی نیز قربانی کرده و گوشتش را خیرات خواهند کرد. مردگانی نیز که دور از دسترس و در غربت مدفونند در آیین عرفه فراموش نمی‌شوند، و حلوا یا پختنی دیگر که در مناطقی به آن «غریب‌پزان» می‌گویند، به یادشان آماده و خیرات می‌شوند.

۴- غذاهای روز یا روزهای عرفه آش‌هایی از گیاهان خودروی خوراکی‌‌اند که زنان و دختران هر خانواده صبح روز عرفه یا روز پیش از آن به صحرا و دشت  رفته و می‌چینند. یا آن‌که پلویی‌ست که خورش آن از همین گیاهان و درآمیخته با بُنشن تهیه می‌گردد.

۵- باور بر آن است که در روز یا روزهای عرفه، مردگان به دو دلیل به زمین و به میان کسان و خویشان بازمی‌گردند : دلیل نخست رفع دلتنگی و شاد‌شدن از دیدار آنان و آشنایی با عروس‌ها و دامادها و کودکانی که طیّ سال به بستگان افزوده شده‌اند؛ و دلیل دوم و مهم‌تر آن‌که کارهای نیک کسان و بستگان را دیده و شادمان از این نیکویی‌ها بازگردند.

خویشان و کسان که می‌دانند روان مردگانشان توقّع کردار نیکو و اعمال خیر از آنان دارند، در این روز یا روزها می‌کوشند که تمام کردار و گفتار و پندارشان خیر و نیکو باشد و موجب شادی مردگانشان. و چون نیکی و خیر، خودشان را نیز دل‌شاد و خرّم می‌سازد و از آن لذّت روحی می‌برند، ترغیب خواهند شد که در سال نو همین روال و روند را ادامه دهند و زیست خویش را به لذت خیر و نیکی درآمیزند، چرا که هم در روان‌شناسی علمی، و هم در روان‌شاسی عامیانه، لذّات و اثرات و برکات نیکویی و خیر، بیش از دیگران به شخص نیکو‌پندارِ نیکو‌کردارِ نیکو‌گفتار می‌رسد. بدین‌گونه فلسفه‌‌ی آیین «عرفه» علاوه بر اثرات اجتماعیش چون کنار‌ نهادن اختلافات، و تبدیل قهر به مهر و آشتی و همدلی، یا مطّلع شدن اشخاص از وضع و حال خویشان و احتمالاً رایزنی در جهت رفع مشکلاتشان، و ... مبتنی‌ست بر  شکلی بس موثر از سالم‌سازی و بهداشت روانی _ فردی و جمعی.

چنان‌چه این آیین و نمادها و نشانه‌ها و استعاراتش، از منظر هنری و زیبایی‌شناختی نیز بررسی شوند، آن را سنّتی پویا و خلّاقه خواهیم یافت که هم دست‌مایه‌های غنی و بارآور برای آفرینش‌های هنری در اختیارمان قرار خواهد داد، و هم اثرات و بازتاب‌های مساعد برای اصلاح زاویه‌ی دیدمان نسبت به چگونگی ارتباطات انسانی و اجتماعی در خود نهفته دارد.

در مجالی دیگر _ اگر به یاری حق دست دهد _ آیین نوروزی «عرفه» را از چنین منظرهایی بررسی خواهیم کرد.

مبارک‌ بادت این روز و همه روز  همایون بادت این سال و همه سال.

 

*چاپ شده در شماره‌ی 489 سیمره (1397/12/20)

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004