شما اینجا هستید: خانهفرهنگیادی از سنت‌های نوروز در خرم‌آباد قدیم

یادی از سنت‌های نوروز در خرم‌آباد قدیم

شنبه, 17 فروردين 1398 ساعت 10:07 شناسه خبر: 4331 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
دکتر فتح‌الله شفیع‌زاده دکتر فتح‌الله شفیع‌زاده

دکتر شفیع‌زاده- سیمره: برآمد باد صبح و بوی نوروز 

بهار زیبا و عید نوروز در راه است، روزگار طراوت و تازگی و نو شدن و روزگار تولدِ شکوفه‌های زیبا که با آمدنشان نوید زندگی و تحول و تغییر و گذشت سرما را مژده می‌دهد به قول سعدی شیراز:

علم دولت نوروز به صحرا برخاست

زحمت لشگر سرما زِ سَرِ ما برخاست

  و بارقه‌ای از رحمت‌های الهی که در نهایت خود جمیل است و جمال زیبا را دوست دارد، نوروز که جشن اسطوره‌ای ایرانیان باستان است، جشن تولد و سرزندگی طبیعت و یادگار 4هزار ساله‌ پیشینیان و منتسب به روایات اسطوره‌‌ای و مذهبی، چرا که ایرانیان باستان سال را به دو فصل تقسیم می‌کردند، یکی فصل گرما که از اول فروردین تا آخر مهرماه ادامه داشت و دیگری فصل سرما که از اول آبان تا پایان اسفندماه طول می‌کشید و نوروز به عنوان سرآغاز فصل گرما همواره توسط ایرانیان پاس داشته و مورد احترام بوده است. جشنی که در آن شعاع انوار خورشید از سمرقند و بخارا، تاجیکستان و اقیانوس هند تا اروپا و قفقاز و کناره‌های مدیترانه و سواحل خلیج فارس گسترده و ملل مختلف از قبیل یهود، مسیحی، عرب و دیگران به پیروی از آداب و رسوم ایرانیان آیین‌های آن را پاس داشته‌اند. 

 

در افسانه‌های خرم‌آباد قدیم آورده شده که در فصل سرما دو برادر ننه سرما(دایا زِمِسُو) به نام امیل و ممیل در دو موسوم فصل سرما بیدار می‌شوند، ابتدا اَمیل یا چله گَپَه (چله بزرگ) که از اول دی‌ماه تا 11 بهمن‌ماه ادامه داشته است، در این دوره مرحله‌ای به نم شَه‌شِه‌لَه(sasela) قراردارد که از 4 تا 16 بهمن‌ماه است و اوج سرما(نفس دزده) را تداعی می‌کند. و دومی مَمیل یا چله کُوچکَه (چله کوچک) که چهل روز بعد از چهل روز اول زمستان از 10 بهمن تا اول اسفندماه تداوم دارد و به نَفَس آشکار معروف بوده، که معادل روز چهل و پنجم زمستان است و  در این دوره هوا کم کم رو به اعتدال می‌رود و پیش‌آهنگ آن همان کَلِه‌باد است که تا نیمه‌ی اول فروردین وزیدن دارد و پیام‌آور نوروز و بهار است. در این دوران 4 روز آخر چله بزرگ و 4 روز اول چله کوچیک را به نام چهارچهار معروف است.

در این موسوم است که مردم خرم‌آباد همانند مردم سایر نقاط ایران‌زمین در تدارک مراسم عید بزرگ (عید گَپ) یا سَرِسال مشغول می‌شوند و به اصطلاح به کاردُرِسی می‌پردازند. از جمله این آیین‌ها می‌توان از خیساندن انواع بذرها از قبیل گندم، عدس، ماش در پارچه خیس شده در بشقاب و یا در کوزه‌های گِلی اشاره کرد. گَردیله گرفتن(خانه‌تکانی) یکی دیگر از آیین‌های مردم لرستان است که همه‌ساله در آغاز بهار انجام می‌گیرد. پیش از آغاز نوروز پخت انواع شیرینی‌های مخصوص در خرم‌آباد مرسوم بود؛ یکی شیرینی کاک(kak) که از آرد گندم، شیر، روغن و تخم‌مرغ تهیه می‌شد و روی آن را  بعد از پخت با زعفران به اشکال مختلف منقش می‌کردند. شیرینی دیگر بُرساق(borsaq) نام داشت که نوعی لقمه‌ي مخصوص مسافرت بود و از آردگندم، زیره، زردچوبه، شکر و کشمش تهیه می‌شد و بعد از پخت در روغن آن را به شکل لقمه درآورده و بین همسایگان به تبرک عید تقسیم می‌کردند، پختن نوعی نان ساجی مخصوص کودکان به نام کُلِرَه (نان‌ریزه) از رسوم آن زمان مردم خرم‌آباد بود.

آیین دیگر باز گذاشتن درِ منزل در لحظه‌ی تحویل سال نو بود، چرا که معتقد بودند باد نوروز به دیدار اهالی خانه می‌آید و نباید درِ منزل بسته باشد. آیینی به نام کوسه‌سوار به نیت خداحافظی با زمستان در حومه‌ی خرم‌آباد و مخصوصاً نواحی دیگر لرستان از  جمله منطقه‌ی سیلاخور وجود داشت و در این آیین که به سوزه‌قُوا  یا (سبزه قبا) معروف بود، نبرد زمستان و بهار تداعی می‌شد. نوروزخوانی(میرنوروزی) یکی دیگر از آیین‌های قبل از تحویل سال نو بود که نوروز‌خوانان از نیمه‌ی دوم اسفندماه با خواندن ابیاتی موزون(فهلویات) نوید آغاز بهار را مژده می‌دادند و مردم به یمن نوروز و بهار به آن‌ها هدایایی از قبیل پول، تخم‌مرغ، گندم و ... تقدیم می‌کردند.

ارسال کارت تبریک نیز رسم قشنگی بود که نه تنها در خرم‌آباد بلکه در تمام ایران رواج داشت و توسط آن پیام‌های مهر و دوستی و صمیمیت متبادل می‌گشت. این رسم دل‌نشین متاسفانه با هجمه‌ی موبایل و پیامک و ایمیل این روزها کم‌تر مورد توجه قرار دارد. 

مراسم چهارشنبه‌ِسوری یا(جشن سوری) در غروب آخرین سه‌شنبه اسفندماه هر سال یا اولین شب(پنجه مسترقه) برگزار می‌ِشد که هنوز خوش‌بختانه پابرجاست این جشن از هزاران سال پیش در ایران‌زمین مرسوم بوده و فلسفه‌ی آن افروختن آتش به نیت فراخوان ارواحِ درگذشتگان بوده، لازم به ذکر است که اطلاق لفظ چهارشنبه‌سوری بعد از ورود اسلام به ایران مرسوم شده و آن‌گونه که درکتاب تاریخ بخارا آورده شده در نیمه‌ی اول قرن چهارم هجری نخستین بار منصوربن‌نوح‌سامانی این جشن را باشکوه برگزار می‌کرده است. 

آیین دیگر در خرم‌آباد قاشق‌زنی، آجیل‌مشکل‌گشا وفالِ کوزه بود که با آدابی خاص برگزار می‌ِشد. یکی دیگر از آداب نوروزی حضور حاجی فیروز یا به اسامی (مبارک، زمرد، الماس، یاقوت، سعادت و شریعت) بود که چند روز قبل از آغاز سال نو در کوچه‌های شهر خرم‌آباد خصوصاً بعد از وقایع شهریور 1320 مرسوم گردید. حاجی فیروز فردی بود با پیراهن و شلوار قرمز و با گیوه‌ي نوک باریک و کلاهی دراز و صورتی ذغال اندود که با دایره زنگی در کوچه‌های شهر به راه می‌افتاد و اشعاری را به شرح زیر با آوازی موزون می‌خواند:

حاجی فیروزه سالی یه روزه

 همه می‌دونن

 من هم می‌دونم

 تو هم می‌دونی

 عید نوروزه

 سالی یه روزه 

 و یا: ارباب خودم این عید نوروز

 براتون می‌خونه این حاجی فیروز

بسیاری از پژوهشگران اعتقاد دارند که حاجی فیروز سمبل و نمادی از پیروزی بهار بر زمستان و یا نمادی از فروهر‌های بازگشته از دنیای مردگان مخصوصاً سمبل سیاووش(اسطوره ایران‌باستان) است. معنای چهره‌ي سیاه او نماد زمستان و بازگشت از جهان مردگان است و جامه‌ی سرخ او نماد گل‌ها و طبیعت زیبای بهار و نماد خون شهادت سیاووش است. در هر حال مردم به حاجی فیروز کمک‌های مالی می‌کردند و از دیدار او به وجد می‌آمدند.

از دیگر آیین‌های نوروز در خرم‌آباد قدیم درست در روزهایی پیش از تحویل سال نو، نمایش عروسکی بود به نام (از دولت بزغاله) که توسط مردی کهن‌سال به نام عمونظرعلی در کوچه‌های خرم‌آباد به گردش درمی‌آمد و با تکرار ابیات (از دولت بزغاله / خانم عروسی داره) ولوله‌ای در کوچه برپا می‌شد و کودکان مشتاق پشت سر او و با هم‌خوانی این ابیات و ابیاتی دیگر از قبیل (بُزِم سیاه، بُزَم سفید، بُزَم جَوونَه، وِ سیقَه چَشیاش بام، آیینَه حُونَه‌مُونَه) به شور و حال پرداختند.

برگزاری مراسم پنج‌شنبه و جمعه‌ي آخر سال یکی دیگر از مراسم ایام نوروزی بود که هنوز باشکوه تمام برگزار می‌شود در این روز مردم با گل و شیرینی و ترحلوا(حلوا) و خرما و سبزه و گلاب بر مزار متوفیان خانواده حضور می‌یابند و معنویت این روز به اندازه‌ای است که به خاطر هم‌بستگی و احترام حتا قبل از حضور در مزار خانواده خود در مراسم دیگر اقوام و همشهریان شرکت کرده و ضمن اظهار هم‌دردی برای آن‌ها به‌روزی و سلامت در سال جدید آرزو می‌کنند. مراسم شب عرفه یا (اَلِفه) یا هزاره در دوران اسلامی به فرهنگ ایرانیان و لرستان راه یافت و خود نوعی تجلیل از معاد بود و آن‌گونه که در سوره‌ی بقره آمده( خداوند در این روز هزاران نفر را میرانده و دوباره زنده می‌کند.)

در این روز علاوه بر حضور در قبور متوفیان، پسر بچه‌های 3- 7 ساله را به نیت بقا و دوری از چشم‌زخم(پایاری) به نام دُرِیش(درویش) ملبس به لباس سفید و سبز کزده و با جلیقه و کلاه و کشکول و تبرزین آن‌ها را سر چهارراه محله قرار می‌دادند و اهل محل به نیت تبرک نذورات خود را در کشکول و تبرزین آن‌ها می‌ریختند که این نذورات بعدها بین مستمندان تقسیم می‌شد.

غذای سنتی مردم در شب قبل از تحویل سال نیز بر حسب وسع خانواده از سبزی‌پلو با ماهی و یا رشته‌پلو متفاوت بود، چیدن و آراستن سفره‌ی هفت‌سین قبل از تحویل سال نو به نیت پذیرایی از ارواح متوفیان یا دعوت از فروهران بر پا می‌شده که هنوز خوش‌بختانه پابرجاست؛ در این آیین سفره‌ی هفت‌سین که معمولاً از جنس ترمه مشتمل بر آرایه‌های خوان نوروزی با فلسفه‌های خاص از قبیل(سکه، سمنو، سیر، سرکه، سبزی، سنجد، سماق) که همراه آیینه، گلاب‌پاش، شمعدان، قرآن، تنگ ماهی قرمز ، نان، ماست، پنیر، سبزی، چراغ فانوس یا چراغ زنبوری بود که تا پایان سیزده‌بدر روشن نگه داشته می‌شد و بزرگ‌ خانواده بعد از تحویل سال و تلاوت قرآن و ادای آیه‌ی یا (مقلب القلوب و الابصار)، عیدُونَه یا دشت را که لای قرآن گذاشته است به رسم عیدی به افراد خانه هدیه می‌کرد. در این لحظات شور و اشتیاق خاصی حاکم بود که با روبوسی و ادای جمله عِیدِت مارِک(عیدت مبارک) به دیدار سایر اهل خانواده، دوستان و آشنایان می‌روند و سالی خوب و فرح‌بخش را برای هم آرزو می‌کنند.

در خرم‌آباد مراسم نوروز در منزل خانواده‌ی فرد تازه متوفی به شیوه‌ای متفاوت برگزار شده، در این مراسم که به نوعید(عیدنو) معروف است از مهمانان بعد از قرائت فاتحه با خرما و میوه پذیرایی می‌شد.

مراسم شَمَه وِ دَر(شنبه به در) یکی از آیین‌هایی دیگر مردم خرم‌آباد است، در این روز یعنی اولین شنبه سال جدید مراسمی همانند سیزده‌بدر برگزار می‌شد، در این روز این ابیات ورد زبان مردم بوده است(شمه نه کار، شمه نه بار، شمه عروس نیار و مال، شمه رو و شکار) در روز سیزده بدر (سیزدهم فروردین) مردم با قرار قبلی خانواده با دوستان و اقوام به اطراف شهر رفته و ضمن بازی و سرگرمی از قبیل(دال‌پلو، هرازگو(طناب‌بازی، چوب‌بازی، الکو، طاق‌و پیل، جوزو) و سایر بازی‌ها بعد از صرف نهار، و گره زدن سبزه، روزی خوب و خاطره‌انگیز را با حضور نوازندگان دوره‌گرد سپری کرده و سبزه‌های عید را به نیت دوری از بلایا در آب رودخانه و یا دامنه‌های کوهستان‌های اطراف شهر به جا می‌گذاشتند. 

بسیاری از مردم خرم‌آباد سابقاً اعتقاد داشتند که به دلایل تاریخی، سیزده‌بدر مخصوص غریبه‌ها (غیربومی‌ها) بوده و روز چهاردهم فروردین را به جای آن انتخاب می‌کردند.

 

و کلا آخر؛

 باعرض تبریک سال نو به همه‌ی مردم عزیز، امید است در سایه توجهات خداوند متعال و تقارن زیبایی‌های نوروز، با فطرت پاک و انسانی، شاهد چشم‌انداز رنگین‌کمان برکات و فیوضاتی دل‌پذیر برای همه مردم عزیزمان باشیم. 

قرن‌ها بر قرن‌ها رفت ای همام

 وین معانی برقرار و پر دوام   

(مولانا)

 

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004