چاپ کردن این صفحه

تشییع و تدفین؛ نشانه‌شناسی فرهنگی مطلب ویژه

یکشنبه, 07 ارديبهشت 1399 ساعت 13:02 شناسه خبر: 5103 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
دکتر محمد خسروی‌شکیب دکتر محمد خسروی‌شکیب سیمره

دکتر محمد خسروی‌شکیب، مدرس دانشگاه لرستان: چندوقت پیش، برای عرض تسلیت، به دوستی تلفن کردم. اظهار ناخشنودی او، از مراسم تشییع وتدفین پدرش - آن هم در آغاز مکالمه - هنوز در ذهنم مانده‌است. او از عادات و بدعت‌های تنیده در اطراف این گزاره‌ی فرهنگی، به‌شدت گلایه‌مند بود. شِکوه‌های بی‌قرار او توجه مرا جلب کرد و امروز با وجود موضوع «کرونا» و انعکاس اشارات و اخبار در فضای مجازی، یادآوری آن موضوع برایم جالب‌تر شد. آن دوست بزرگوار از تهی‌بودگی امروزین بسیاری از مراسم و سنت‌ها، ناراضی بود.

او معتقد بود که آیین تشییع و خاک‌سپاری، به سلسله‌ای از تکالیف متعدد و البته سازمان‌یافته، تبدیل شده‌است که دیگر رسالت «تسکینی و هم‌دردی» خود را از دست داده است، به‌طوری‌که فسخ این قرارداد اجتماعی، به معنای حذف زحمت و فشاری گران و شکننده، از دوش بازماندگان سوگوار، تلقی می‌شود. این موضوع، فارغ از لحن تند آن بزرگوار- که مجال بازتاب آن در این مختصر نیست -آموزنده و نشان‌دهنده‌ی ضرورت واکاوی مجدد و آسیب‌شناسی - بسیاری از گزاره‌های فرهنگی مرسوم و جاری در بطن فرهنگ ایرانی -مخصوصا فرهنگ ایلی حاکم در لرستان- را بر فرهیختگان، تکلیف می‌کند.

اگر کارکرد اصلی سنت تشییع و تدفین را «هم‌دردی و تسکین» و گاهی رفع کدورت و دشمنی میان بازماندگان سوگوار، تعریف کنیم، متوجه خواهیم شد که این آیین در حال دگردیسی و تبدیل شدن به فرایندی متناقض و نافی است. در فرهنگ مردم لرستان نیز، مراسم تشییع و تدفین در حال دور شدن از سر و شکل و هدف خود هستند. پیرایه و آرایش‌های تحمیل شده چون موسیقی، ماشین‌آرایی و نمایش تجملات، مُدهای آرایشی، بنرآرایی و پلاکاردهای بزرگ، اجاره‌ی تالار، دستگل‌های آن‌چنانی، سنگ‌قبرهای گران‌قیمت، مهمانی‌های مجلل و مطول -که از مراسمی به مراسم دیگر در حال رونق‌اند- همه و همه نشان‌دهنده‌ی آزار، انحراف و دور شدن این آیین، از کارکرد و باورهای اصیل خود و هم‌چنین تکلیف بارمالی و روحی- روانی بر بازماندگان است. شکل آگاهانه و کارکردگرای این مراسم باورمند و کهن در کل ایران، آرام‌آرام درحال تبدیل شدن به یکی از ناآگاهانه‌ترین رفتارهای گروهی و مدرن است. ناآگاهانه از این جهت، که خانواده‌های سوگوار، همواره تلاش دارند تا بر شکوه نمایشی و تئاترگونه‌ی این سنت بیافزایند. آیین تشییع و تدفین که زمانی در خدمت غنای فرهنگی و معنوی افراد این کشور بود، حال برای هماهنگ شدن با مصرف‌گرایی و نمایش متظاهرانه، تن به منش و ایدئولوژی مورد نظر سرمایه‌داری داده است.

روحیه سرمایه‌داری مسلط بر جهان، امروزه به دنبال صنعتی کردن فرهنگ است. «صنعت فرهنگ» بادقت ظرافت و منش منفعت‌طلبانه، نیازهای کاذب و غیراصیل را ایجاد کرده و هم‌زمان به سرکوبی و پس‌زدن نیازهای واقعی و حقیقی، روی آورده‌است. این صنعت بر نمایشی کردن سنت‌ها و آیین‌های اصیل، همت گمارده‌است و با تغییر صلاحیت و اولویت‌ها، به دنبال تعریفی مدرن، مصرف‌گرا و متظاهرانه از آن‌هاست. کالایی و مصرفی شدن فرهنگ مورد نظر سرمایه‌داری و ایدئولوژی، در کنار تلقین و تبلیغ بت‌وارگی کالاهای فرهنگی، بر پذیرش خودکار و منفعل آرایش‌های مزاحم فرهنگی، تاکید دارد. سرمایه‌داری خوب می‌داند که استمرار ایدئولوژی و منشش، در اشکال عقلانی‌تر کنترل اجتماعی نهفته است؛ از این رو با تکلیف، تطهیر و تسهیل مصرف‌گرایی، بت‌وارگی کالاها، تشریفات و نمایش‌های طبقاتی، بر تسلط و اقتدار خود اصرار دارد.

همه با هم، ضمن شناخت و توصیف بدعت‌های موجود در مراسم تشییع و تدفین -در دوره‌ی کرونا و  پساکرونا - در اصلاح و تعدیل این سنت بکوشیم و تلاش کنیم تا کارکردهای عاطفی و روانی این باور فرهنگی و اصیل را، از زیر آوار تشریفات، خسارات، مصرف‌گرایی و غفلت، برهانیم. وجود وسایل ارتباطی جدید -تلفن، تلگرام و مشتقاتش- دیگر فرض حضور فیزیکی شرکت‌کنندگان را در مراسم خاک‌سپاری، شب‌هفت، چهلم و سالگرد، حذف کرده و به تبع آن، بار تجملات، تکلفات و تشریفات غیرضروری را نیز کم کرده‌است.

ما نیز بکوشیم ضمن دلداری و هم‌دردی با سوگواران، از حضور فیزیکی و تحمیل بار اضافی مالی و ایجاد دغدغه‌های تصنعی و نمایشی، اجتباب کنیم. خانواده‌های عزادار، بیش‌تر از حضور فیزیکی و مکرر آشنایان دور و نزدیک، به آرامش، سکوت و معنویت ساده و بی‌تکلف محتاج‌اند.

تولید متن: 23/12/1398

انقضای متن : 01/01/1400

چاپ شده در شماه‌ی 528 سیمره 1399/01/30