شما اینجا هستید: خانهلرستان پژوهیفوج‌های نظامی لرستان و نبرد با انگلیس

فوج‌های نظامی لرستان و نبرد با انگلیس

جمعه, 04 مرداد 1392 ساعت 01:38 شناسه خبر: 116 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(3 رای‌ها)

در عصر قاجار علاوه بر سربازان و نظامیان رسمی دولت، بیشتر قشون دولتی متشکل  از سربازان ایلات و طوایف بزرگ بود. سران ایل به نسبت جمعیت ایل خود و کدخدایان روستاها به نسبت آسیاب‌های قلمرو شان نیرو به دولت تحویل می دادند.[۱]

 سپاهیان دو دسته بودند سواره و پیاده.

سواران جمع شده به نسبت تعدادشان ،جماعت‌،سوار، دسته و یا فوجی را تشکیل
می‌دادند. نام آن گروه سرباز ‌‌نیز به نام طایفه‌، ایل و یا ولایتی که سربازان اهل آن بودند نام‌گذاری می‌شد. سرکردگی یا ریاست‌ آن‌ها معمولاً برعهده رئیس‌ ایل یا طایفه بود.

هر سوار علیق اسب خود را دریافت می‌کرد. سالانه پنج تا شش تومان و قریب به
دو خروار غله مواجب هر سرباز بود. روسای فوج هم سالانه  بیست تا سی تومان و قریب به پنج خروار غله دریافت می‌کردند. این مواجب به صورت برات یا حواله بود که برای حکام محل صادر می‌شد تا از مالیات آن حدود کسر کرده و به حامل برات تحویل دهند.عمدتاً این مواجب با تاخیر و کسری پرداخت می‌شد.[۲]

نظامیان پیاده، نیروهای نامنظمی بودند که برای حفاظت و امنیت یک ناحیه از مردم همان محل انتخاب وبه کار گرفته می شدند. آن افراد با لباس محلی ،تفنگ و شمشیر خدمت می‌کردند. نیروهای پیاده دو دسته بودند: سرباز و جانباز‌. آن افراد گاه برای ماموریت به نقاطی اعزام می شدند که مواجب آن ها پرداخت می‌شد.[۳]

در عصر صدارت میرزاتقی‌خان ‌امیرکبیر تغییراتی در قشون حاصل شد. امیرکبیر سرباز بنیچه را به جای قشون چریک هر داوطلب سابق قرار داد. بنیچه در اصطلاح مالیاتی عبارت از صورت تقسیم مالیات هرده برآب و خاک آن ده بود. از این رو برای این که سرباز‌گیری عادلانه و اساسی باشد بنیچه مالیاتی را مبنای دادن سرباز قرار دادند.خرج سفر سرباز تا محل خدمت و فرستادن کمک خرج برای سرباز و خانواده او در هنگام خدمت برعهده مالک بود. دولت نیز مواجب نقدی وجنسی او را در شش ماه خدمت پرداخت می‌کرد. شش ماه دوم سال را که در منزل بود مواجب او نصف می شد. حقوق ایام مرخصی آن‌ها به نام شش ماه محل در دستورالعمل (بودجه) هر ولایت مقرر
می‌شد. به هنگام نوشتن دستوالعمل هر ولایت تعداد فوج های ساخلو را تعیین
می‌کردند تا هزینه‌های ایام خدمت آن‌ها پیش بینی شود. قشونی که سوار و از ایلات گرفته می‌شد نیز چنین عمل می‌کردند‌ با این تفاوت که واحد سوارگیری بر اساس تعداد شتر،گاو یا گوسفند بود. در ایلات هزینه‌ای برای ایام مرخصی شش ماه محلی پرداخت نمی‌شد در صورت احضار آن‌ها ،جیره‌، مواجب و علیق اسب آن‌ها داده می‌شد.[۴]

فوج‌ سلسله و دلفان _ فوج امرایی

«سلسله و دلفان» نخستین ‌ایلات لرستان پیشکوه  ‌بودند که فوج نظامی_ انتظامی تشکیل دادند. به طور یقین تا‍‌کنون مشخص نشده است که چه کسی فوج سلسله و دلفان را تاسیس نمود. اما بنا به برخی شواهد‌ ، می‌توان احتمال داد که این فوج را حکامی چون محمد‌تقی‌میرزا حسام‌السلطنه یا حشمت‌الدوله پسر محمد‌علی میرزا دولتشاه ‌در اوایل عهد فتح‌علی‌شاه بنیان نهاده باشد. (در کتاب فوج‌های لرستان  در این خصوص بیشتر بحث خواهد شد).

فوج سلسله و دلفان ‌در رویدادهای مهم تاریخ، ‌حضوری موثر داشته‌ است از جمله پیوستن به سپاه ایران در  جنگ با قوای  روس که در آن جنگ جوانانی از آن فوج به دفاع از خاک وطن مردانه به شهادت رسیدند.

چند دهه‌ی ‌آخر انسجام ‌فوج سلسله و دلفان ریاست  آن بر عهده خاندان امرایی قرار گرفت. در ابتدا ‌‌توشمال‌خان امرایی، رئیس ایل امرایی سرکرده فوج شد. از اقدمات مهم او در گسترش قوانی نظامی لرستان، تشکیل فوج امرایی بود که در کنار فوج سلسله و دلفان یک قدرت نظامی بسیار مهم در غرب کشور به شمار می‌رفت. حماسه‌های آن فوج در جنوب ایران می‌تواند دست‌مایه‌ای مستند و قابل‌تامل برای کتاب‌ها و ساخت  فیلم‌های تاریخی‌ باشد.  بعد از شهادت غرور آفرین آن سردار شجاع و نام آور لرستان در  خرمشهر، برادرش فتح‌الله‌خان امرایی عهده دار ریاست فوج سلسله و دلفان  و سرکردگی ایلات سلسله و دلفان و طرحان شد.

ریاست فوج تازه تاسیس امرایی هم بر عهده برخوردارخان پسر رشید و با درایت توشمال‌خان قرار گرفت. فتح‌الله‌خان مردی ادیب و سیاستمداری دوراندیش بود که در عهد عماد‌الدوله مدتی نایب‌الحکومه لرستان شد.

به تدریج سربازان الشتری فوج سلسله و دلفان از فوج منفک شده و خود تشکیلاتی را تاسیس نهادند.[۵] ‌از این رو فوج مختص طایفه دلفان شد. به تدریج نیروهای فوج‌دلفان هم  جذب فوج امرایی شده  و یک فوج مستقل و قدرتمند در منطقه به وجود آمد. اغلب  سربازان فوج امرایی  جوانانی  از طوایف اولادقباد، ایوتیوند، چواری، قیطول نورعلی و طایفه طولابی بودند.[۶]

پس از فوت فتح‌الله‌خان امرایی در سال ۱۲۴۹ خورشیدی  و ترور ناجوانمردانه برخوردارخان در سال ۱۲۵۸ خورشیدی ریاست فوج امرایی به فرزندان فتح‌الله‌خان رسید. در آغاز  باقر‌خان سرتیپ و مدتی هم برادرش قاسم‌خان سرتیپ ریاست فوج را عهده دار شدند. در عهد آن دو برادر به علت مشکلات و جنگ‌های خانوادگی‌ بر سر قدرت ، فوج امرایی ‌از حالت انسجام خارج شد   به طوری که سال ۱۳۱۸ از فوج امرایی فقط نامی باقی ماند.

تشکیل فوج بیرانوند

میرزا احمد بیرانوند سر سلسله خوانین بیرانوند است. یکی از همسرانش به نام «بانو» خواهر کریم‌خان زند بود. از این رو  پس از به قدرت رسیدن کریم‌خان‌زند، میرز‌ا احمد عنوان و لقب «خانی» دریافت د‌اشت و رئیس بلامنازع ایل بیرانوند شد.

پس از میرزا احمد‌خان پسرش  مرادخان از اهمیت و اعتبار بیشتری برخوردار بود. حیات مرادخان  در روزگار فتح‌علی‌شاه و محمدشاه قاجار بوده است. او ‌توانست با شجاعت و درایت بر  ایل بیرانوند ریاست کند . او در ابتکاری نو و به تقلید از خوانین سیلاخور و سلسله و دلفان  ‌از جوانان رشید و برومند بیرانوند سوارانی را انتخاب کرد و با هزینه شخصی خود فوج قدرتمندی را بنیان نهاد.  از این رو او موسس و بنیانگذار فوج بیرانوند است. وی در عهد محمدشاه این فوج را بنیان نهاد و به خدمت دولت مرکزی در آورد

حضور افتخار آفرین سربازان ‌رشید ایل بیرانوند در جنگ هرات از نقاط مثبت و قوت تاریخ لرستان ‌است که ان‌شاء‌الله در کتاب‌ فوج های لرستان به طور مفصل‌ شرح داده خواهد. مرادخان فرزندان زیادی داشت که نام آورترین آنان زین‌العابدین‌خان بود که پس از پدر ، ریاست ایل و فوج بیرانوند را عهده دار شد. او نیز در مقام ریاست فوج افتخاراتی برای ایل بیرانوند به ارمغان آورد سربازان او  در سانی که مقابل ناصرالدین شاه قاجار رژه می‌رفتند با چنان شوکت و شکوهی حرکت نمودند که مورد توجه شاه قرار گرفت. اهدا درجه سرهنگی به زین‌العابدین‌خان در آن روز سبب اعتبار فوج و غرور ملی سربازانش شد.‌[۷]پس از کشته شدن او‌، ریاست ایل و فوج بیرانوند به اسدخان بیرانوند رسید. دوران ریاست او بر فوج کوتاه بود. چرا که با کشته شدنش توسط ظل‌السطان فوج بی‌پا شد.

 حماسه فوج‌های ‌لرستان در جنگ با انگلیس

سال ۱۲۳۴ خورشیدی‌ که  نیروهای انگلیسی  بندر بوشهر را محاصره کرده بودند ناصرالدین شاه دستخطی  از جانب خود به عنوان خلیفه اسلام صادر کرد که به عنوان سلطان مملکت حاضراست جان و مال خویش را نثار کند و ملت غیور و دیندار ایران او را تنها نخواهند گذاشت‌.[۸] از همه ایران فوج‌ها  ‌برای دفاع به پا خواستند و به سرحدات کشور  اعزام شدند. علاوه برفوج هایی از فراهان‌، کزاز و بیات ، ‌‌فوج سیلاخور[۹] به فرماندهی رستم‌خان سرهنگ‌، فوج سلسله و دلفان  به فرماندهی عباسقلی‌خان[۱۰] و فوج قدیم لرستان[۱۱] به ریاست  برخوردار خان سرهنگ و حیدرخان با سوار فیلی  به سرحدات خوزستان اعزام شدند که در آن جا چریک فیلی و بیرانوند[۱۲] و باجلان و یاراحمدی و بختیاری و قبایل دیگر به آنان پیوستند که جمعیت آنان به بیش از نه هزار تن می‌رسید. در آن ایام علماء و مجتهدین نیز مردم را تشویق به دفاع از وطن نمودند و پیام هایی مبنی بر حمایت با کمک نیروی های مردمی به شاه ارسال نمودند.

نیروهای انگلیس دامنه نفوذ خود را تا بندر محمره( خرمشهر) گسترش دادند‌. درآن  بندر فرماندهی قشون ایران با خانلر میرزای احتشام الدوله بود. در جزیره الخضرا  تعداد ۴۰۰ نفر از مردم بلوچ و عرب با دو عراده توپ ‌ و در سنگری دیگر نیروهای فوج امرایی که متشکل از سربازان   تحت فرماندهی ‌برخوردار خان سرهنگ و موسی‌خان یاور با سربازان رشید  فوج سیلاخوری با تعدا د سیصد نفر سرباز که برای جنگ تربیت شده بودند قرار داشتند بنا به اسناد معتبر در آن رزم  نیروهای اعزامی از لرستان به ویژه سربازان فوج امرایی  با مدیریت و فرماندهی مثال زدنی برخوردار خان امرایی در آن جنگ  تا پایان کار از توان و رزم  فرو گذار نشد به طوری که به شجاعت نامبردار شد‌. [۱۳]

فوج امرایی در آن روزگار دارای صاحب منصبانی  چون باقرخان سرتیپ و قاسم خان سرهنگ فرزندان فتح الله‌خان سرتیپ (رئیس پیشین فوج امرایی ) و  رضا قلی‌خان یاور سردسته سواران طولابی بود.

 از راست : اسدخان بیرانوند و فتح‌اله‌خان امرایی

 دسته‌ موزیک فوج امرایی

نفر نشته در جلو گروه ، جعفر‌قلی‌خان امیرتومان ، برادر نظرعلی‌خان امیر اشرف است.

 احمدخان یاراحمدی و سربازان تحت امرش

 سال ۱۳۰۰ هجری قمری، سواران لرستانی به فرماندهی صیدمهدی‌خان سرهنگ(امیرالعشایر)

 از راست: قاسم‌خان سرتیپ امرایی و برادرش باقرخان سرتیپ

 دسته‌ای از قراسوران‌های حکومتی  بین‌راه در عصرقاجار[۱۴]

 رضا اقبالی


۱٫ ن ک:  حسن علی خان افشار‌، سفرنامه لرستان و خوزستان، تصحیح و پژوهش حمیدرضا دالوند‌، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی‌، تهران‌، ۱۳۸۲‌، ص ۱۸۴٫

۲٫ همان منبع ، ص ۱۸۵٫

۳٫ همان منبع.

۴٫ بنگرید به؛ مستوفی ،عبدالله‌، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و ادواری دوره قاجاریه‌، جلد ۲‌، چاپ سوم، ۱۳۷۱، انتشارات زوار،  ص  ۵۸٫

[۵] . سال ۱۳۰۰ هجری قمری سربازان ایل سلسله که از فوج سلسله و دلفان  خارج شده بودند به دستور میرزامحسن‌خان مظفرالملک حکمران لرستان و با سرکردگی صیدمهدی‌خان حسنوند جمعیتی با عنوان «سواران لرستان»  تشکیل دادند که ماموریت نخست‌ آنان  ایجاد نظم و آرامش در میان طوایف کوچ‌رو در جایدر بود. (به نقل از روزنامه ایران نمره ۵۰۷‌، ص ۲ ، پنجشنبه ۱۵ ربیع‌الاول سال ۱۳۰۰ ه.ق همچنین ن ک به روزنامه فرهنگ اصفهان نمره ۱۸۷ ، سال چهارم ، ۱۵ ربیع الاول سال ۱۳۰۰ق. ص۲).

 

[۶]

[۷] . بنا به دستور سپهسالار لشکر ایران، پاییز سال ۱۲۳۱ خورشیدی ‌سربازان فوج بیرانوند ‌برای آموزش‌های نظامی به تهران دعوت شدند.‌ پس از ورود‌، آن فوج  ‌برای آموزش تحت سرپرستی سیّد علی‌خان سرتیپ‌ قرار گرفت.  (روزنامه وقایع اتفاقیه ، نمره ۹۵، شنبه ۱۳صفر سال ۱۲۶۹قمری ) پاییز همان سال زین‌العابدین‌خان بیرانوند ‌با  تعداد ۴۰۰ نفر سرباز جدید در میدان مشق حاضر شده   و در روز یکشنبه ‌۸ ربیع الاول‌، ناصرالدین شاه از آنان سان دید. (روزنامه وقایع اتفاقیه ، نمره ۹۹، پنج شنبه ‌۱۲ ربیع الاول سال ۱۲۶۹، ص ۱٫)

۵٫ میرزا محمدتقی لسان الملک سپهر‌، ناسخ التواریخ سلاطین قاجار ، به تصحیح محمد باقر بهبودی تهران انتشارات کتابفروشی اسلامیه رجب المرجب   ۱۳۸۵ جلد ۴، ص  ۲۲۷ ‌و ۲۲۸٫

۶٫ از قدیم الایام به ویژه در عهد نادرشاه، سیلاخور دارای یک دسته سرباز محلی بوده که همیشه در خدمت حکام دولتی بوده‌اند‌. اوائل عهد ناصری‌، ‌دسته‌ای سرباز از سیلاخور به ریاست ولی خان سرتیپ (فرزند آغاسی خان) در اختیار دولت مرکزی بود‌. در آن دسته صاحب منصبانی چون سلطان محمدخان(فرزند هادی‌خان و عموی ولی‌خان سرتیب‌)  و رضاقلی‌خان یاور(فرزند‌ یوسف‌خان و پسر عموی ولی‌خان سرتیپ )  نیز حضور داشته‌اند. احتمالاً در همان سال اول یا دوم حکومت ناصری فوج سیلاخور تشکیل شده است‌ چرا که در احکام  و اسناد سال دوم حکومت ناصرالدین شاه از آن سواران با عنوان فوج نام برده‌اند.

۷٫ اسفندماه سال ۱۲۳۱ خورشیدی  به دستور ناصرالدین شاه عالی‌جاه عباس‌قلی خان که از فارغ التحصیلان نظامی مدرسه دارالفنون بود  به منصب سرتیپی فوج سلسه و دلفان و پشت کوه منصوب شد. همچنین در ازای آن منصب یک ثوب جبه کرمانی به عنوان خلعت به او اهدا گردید.( ن ک ؛ روزنامه وقایع اتفاقیه ،نمره ۱۱۰ ، پنجشنبه ۲۹ جمادی الاول‌ سال ۱۲۶۹ قمری)

 ۸٫ فوج قدیم لرستان‌، منظور فوج سلسه و دلفان است

 

۱۳٫ همان منبع  صص ۲۹۷ و ۲۹۸ .

[۱۴] . عکس از آنتوان سوروگین.

محتوای بیشتر در این بخش: لرستان و تقسیمات کشوری »

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004