شما اینجا هستید: خانهلرستان پژوهیحمدا... مستوفی و ده حرف غایب زبان‌های لری(2)

حمدا... مستوفی و ده حرف غایب زبان‌های لری(2)

پنج شنبه, 16 دی 1395 ساعت 15:35 شناسه خبر: 2350 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

 در شماره‌ی پیشین، علاوه بر آن‌چه که درباره‌ی واج «خ» گفته شد، این واج می‌تواند، در دوره‌های میانه و معاصر، صورت تحول‌یافته‌ای از واج «ک» باستانی نیز باشد؛ مانند:
کرژنگ/قرژنگ/کرزنگ > (خرچنگ). (کن/کنی/کینی/کانی = چشمه) > خُن/ خانی (مینجایی/ لکی/ثلاثی/ کلهری)، واژه «کن» در مینجایی و ثلاثی بیش‌تر در ترکیبات و اصطلاحاتی هم‌چون «آو کنس = آب جاری شد» یا «کن آو = آب چشمه» استفاده می‌شود.

ممکن است نام جای‌های «خنداب»، «گنداب» و «گناوه» سه صورت متحول شده «کن آو» باشند. واج «خ» در ابتدای «خنداب» می‌تواند صورت متحول شده «ک» به «خ» باشد، برگردان واژه «آو» به معادل فارسی آن یعنی «آب» تحول دیگری است که در این واژه و «گنداب» رخ داده‌است؛ و همان‌گونه که ذیل حروف «ق» و «غ» خواهیم دید، واج «گ» در ابتدای «گنداب» و «گناوه» نیز می‌تواند صورت متحول شده، هم‌خوان بی‌واک به معادل واکدارش باشد؛ یعنی واج «ک» به واج «گ» بدل شده‌است.
هم‌چنین واج «خ» می‌تواند صورت تحول‌یافته واج «چ» باشد. هنگامی که «چ» در دوران کهن در مجاورت «ت» قرار بگیرد، در دوره‌ی معاصر و احتمالاً دوره‌ی میانه، بدل به «خ» می‌شود.
حرف «ش»:
در میان ده حرف مستوفی، وضعیت این حرف بسیار گمراه‌کننده و شک برانگیز است؛ زیرا از یک‌سو این واج تلفظی شبیه صوتی که در عربی آن را با حرف «ش» می‌نویسند، دارد و یکی از پر کاربردترین واج‌های موجود در بسیاری از کلمات مختص زبان‌های مردم لر است؛ و از دیگر سو مصادیق بسیاری برای نبود این واج وجود دارند. همین موضوع قضاوت درباره‌ی این واج را سخت و حتا غیرممکن می‌کند. همان‌گونه که پیش‌تر نیز گفته شد، یکی از دلایل ثبت این حرف در میان ده حرف مستوفی را می‌توان خطای نوشتاری نسخه‌نویسان کتب خطی دانست؛ اما حرف صحیح کدام است که «ش» به اشتباه جایگزین آن شده؟ آیا نسخه‌نویسان «ث» را به اشتباه «ش» نوشته‌اند؟ اگر فرض را بر این بگذاریم که اشتباهی رخ نداده؛ نوبت به بررسی شواهد می‌رسد.
صوت «š» ممکن است بازمانده و یا صورت تحول‌یافته اصوات متعددی از زبان‌های هندو اروپایی باشد از جمله: s، k، g، gh، ks، p، kp، str، t و č باشد.
اگر «ش» صورت تحول‌یافته «ks» باشد، ممکن است در ایرانی قدیم بدل به «šš» و در فارسی باستان به صوت ساده «š» تبدیل می‌گردد. (واج‌شناسی تاریخی زبان فارسی، مهری باقری، 184)
هم‌چنین در برخی از واژه‌های زبان فارسی باستان صوت «ش» بازمانده صوت «چ» ایرانی قدیم است. (همان، 186) «str»، «kp» و «p» نیز در تحول تا فارسی باستان به «š» تبدیل می‌شوند.
به‌طور کلی و بجز برخی موارد، واج «ش» طی سیر تحولاتش، از فارسی باستان تا فارسی جدید بدون تغییر می‌ماند. البته استثنائاتی وجود دارد از جمله:
1- تبدیل «ش» فارسی باستان به «س».
2- تبدیل «čy» ایرانی قدیم به «šy» در فارسی قدیم و سپس به «س» در فارسی میانه و جدید.
3- تبدیل «ش» باستانی به «ژ».
4- تبدیل «št» به «st»
5- تبدیل اصوات هندو اروپایی «g» و «gh» به «š» در فارسی باستان.
به دو دلیل در این‌جا از تحولات واج «ش» در زبان فارسی یاد شد. نخست وجود قوانین تقریباً یکسان تحولات واجی در میان گروه زبان‌های هندو اروپایی؛ دوم مطابقه این دو زبان و استفاده از روش استقرایی برای بررسی برخی احتمالاً ممکن.
یکی از احتمالات می‌تواند این باشد که زبان لری در زمانی متفاوت با زبان فارسی برخی از تحولات واج «ش» را تجربه کرده‌است. به بیانی دیگر در زمان مستوفی - یا زمان گردآوری منبع مورد استفاده وی – زبان لری کهن، در مقایسه با زبان فارسی، روندی متفاوت از تحولات آوایی را تجربه کرده‌است.
یکی دیگر از احتمالاتی که قابل بررسی است، تفاوت منشأ زبان لری با زبان فارسی جدید است؛ یعنی این احتمال وجود دارد که برخلاف برخی از گمانه‌ها زبان لری کهن، از فارسی باستان منشعب نشده باشد، بلکه مستقیماً از زبان اوستایی، مادی، سکایی و یا حتا ایرانی باستان به وجود آمده باشد.
وجود کلماتی هم‌چون «chyav» = (شدن/ رفتن) و ... از زبان‌های هم‌چون سکایی در همه‌ی دوره‌های لری، تحول «ti» هندو اروپایی به «iɚ» در ایرانی قدیم که ظاهراً در زبان‌های مادی و اوستایی باقی‌مانده ولی در فارسی باستان به «ši» تبدیل گردیده‌است و نیز تبدیل اصوات هندو اروپایی «g» و «gh» به «š» در فارسی باستان، می‌توانند سرنخ‌های برای بررسی این احتمال باشند.
به‌طور اجمال می‌توان گفت که زبان لری تا اواسط دوره‌ی کهن، بیش از آن‌که تحت تأثیر تحولات واجی زبان فارسی باستان بوده باشد؛ پیرو تحولات واجی یکی دیگر از زبان‌های باستانی و میانه قبل از خود بوده‌است. به همین دلیل است که مستوفی در مقایسه واژگان فارسی جدید و عربی، با لری کهن به نبود حرف «ش» در زبان لران پی می‌برد و آن را در فهرست ده حرف غایب خود می‌آورد؛ زیرا از یک‌سو فارسی جدید و لری کهن دارای علی‌رغم هم خانواده بودن از دو نی‌ای جداگانه بوده‌اند؛ و از سویی دیگر عربی و لری کهن نیز اساساً از دو خانواده‌ی متفاوت زبانی بوده‌اند.
با این حال در دوره‌ی معاصر، هنوز هم می‌توان رد پاهایی از کاربرد واج‌ها و آواهای دیگری را به جای واج «ش» در زبان‌های لری مشاهده کرد.

استعمال «س» به جای «ش»:
(خَسوره / خَسیره/ هَسوره / هوسیره /هَسیره/ هَسوره / هَسویره / خاسوره = خوش/خوشه فارسی، مادر شوهر/زن) [لکی/ثلاثی/مینجایی/بختیاری/جنوبی/ کلهری]
(هوس / هس / هسک = خش/ خاشه فارسی، سنگ‌ریزه، شن) [لکی/مینجایی/جنوبی]
(پریسک/پریسکه/پروسکه/پیروسکه/پریس=پریشیده فارسی، اخگر، ترکش)[لکی/ مینجایی/ ثلاثی]
امروزه به ویژه در بختیاری و جنوبی به صورت عینی می‌توان شاهد استعمال «س» به جای «ش» بود؛ مانند:
 (دااس= مادرش)، (بوآس = پدرش)، (هونه‌س = خانه‌اش)، (ندیس = او را ندیدی)، (هوسک = خشک)، (استماایی = اجتماعی، سیر تطور این واژه این‌گونه است، اجتماع > اشتماا/اژتماا > استماا)
استعمال «چ» به جای «ش»:
(بچم / بشم = بشوم) لکی، (هچایه/هشایه = گفت‌وگوی زنانه) لکی/مینجایی/ثلاثی
استعمال «ژ» به جای «ش»:
(آژد/آشت = انداخت) لکی/کلهری، (آژاشکی / آژاژکی = خمیازه) لکی/مینجایی، (کژ/کش =‌کِش، لاستیک، کشسان) لکی/مینجایی، (دوشمن/دوژمن‌=‌دشمن) لکی/مینجایی/کلهری
به‌طور کلی درباره‌ی واج «ش» نمی‌توان با قطعیت سخن گفت. اما آن‌چنان که به نظر می‌رسد، سه فرضیه‌ی مهم را می‌توان مطرح کرد:
1- اشتباه نسخه‌نویسان و کوتاهی ایشان در ثبت این واج به جای واج دیگری.
2- قدمت منبع مورد رجوع مستوفی –درباره‌ی زبان لرها - به زمانی بسیار زودتر از دوران زندگی او می‌رسیده‌است. شاید چیزی در حدود سه چهار قرن یا بیش‌تر. پس در دورانی که اطلاعات این منبع جمع‌آوری می‌شده‌اند هنوز سیر تحولات واج «ش» در فارسی جدید کامل نشده‌است؛ و همین امر موجب خطا در نتیجه‌گیری مستوفی گردیده‌ است.
3- اطلاعات مستوفی صحیح و به‌روز بوده و بنا بر آن‌ها ریشه‌ی لری کهن به زبانی به‌جز فارسی باستان بر می‌گردد؛ و کلمات مشتمل بر «ش» طی اواخر دوره‌ی کهن و پس از آن، ابتدا به آرامی و سپس با شدت و شتاب بیش‌تری از دیگر زبان‌ها وارد زبان‌های لری شده‌اند.
ادامه دارد...

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال دهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، چهار راه بانک، کوچه‌ی شهید جلال سرباز