شما اینجا هستید: خانهلرستان پژوهیزندگی ترکه‌میر، محتوا و ساختار مناجات‌نامه‌ی او

زندگی ترکه‌میر، محتوا و ساختار مناجات‌نامه‌ی او

جمعه, 24 شهریور 1396 ساعت 13:55 شناسه خبر: 2887 1 نظر
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

 چکیده:
زبان لکی از گروه زبان‌های غربی شمالی زبان‌های ایرانی است. ضرورت شناخت، حفظ و نگه‌داشت زبان و ادبیات بومی برای غنای زبان رسمی و فرهنگ ایرانی انکارناپذیر است. از مهم‌ترین جلوه‌های فرهنگ هر قومی، آثار شاعران و نویسندگان است. در این مقاله برآنیم که به ابعادی از زندگی و شعر ترکه‌میر موموندآزادبخت بپردازیم و برخی از تناقض‌گویی‌ها درباره‌ی زندگی ترکه‌میر را بنمایانیم و در حد توان در رفع تناقض‌ها بکوشیم؛ نیز محتوا و ساختار تحمیدیه‌ی عارفانه‌ی او را بررسی کنیم.

واژگان کلیدی:
زبان لکی، ترکه‌میر، موموند، آزادبخت، تحمیدیه.

مقدمه
ضرورت شناخت، حفظ و نگه‌داشت زبان و ادبیات بومی برای غنای زبان رسمی و فرهنگ ایرانی انکارناپذیر است. یکی از زبان‌های ریشه‌دار و سترگ ایرانی، زبان لکی است. لکی، از غنی‌ترین زبان‌های اقوام ایرانی است. «زبان لکی از گروه زبان‌های غربی شمالی زبان‌های ایرانی است.» (دبیرمقدم، 1392: 862) این زبان، «زبان بومی ایرانی بازمانده از زبان پهلوی اشکانی است.» (عسکری‌عالم، 1383: 1)


«لکی را باید به جای مانده یا همان زبان پهلوی باستان دانست که با گذشت زمان کم‌تر آسیب فرهنگی دیده است.» (ایزدپناه، 1384: 8) در این عبارت از ایزدپناه، واژه‌ی «باستان» زاید و ناساز با پهلوی است؛ چرا که زبان فارسی را به سه دوره‌ی باستان میانه و دری تقسیم کرده‌اند و ترکیب «پهلوی باستان» معادل «میانه‌ی باستان» است که نادرست است. برخی نیز زبان لکی را بازمانده از زبان‌های دوره‌ی باستان می‌دانند و اشتراک واژگان لکی را با زبان اوستایی پشتوانه‌ی این مدعاست. 
شعر لکی در گذشته، شعری ده هجایی بوده است که معمولاً در مصراع نخست از بیت آغازین یک عبارت 5 هجایی می‌آمده و تکرار می‌شده است؛ مانند عشره بی‌نقطه از ترکه‌میر:
سرو ساوه وه، سرو ساوه وه                
           دوگل ها وَ صدر سرو ساوه وه                                                                                           (غضنفری، 1378: 121)
از مهم‌ترین جلوه‌های فرهنگ هر قومی، آثار شاعران و نویسندگان است. ترکه‌میر در میان شاعران لک‌زبان جایگاه والایی دارد. در ادامه ضمن اشاره به ابعادی از زندگی ترکه‌میر، شاعرِ عارفِ لک‌زبان، به بررسی محتوایی و ساختاریِ تحمیدیه‌ی دل‌انگیز او می‌پردازیم.

زندگی‌ ترکه‌میر
از زندگی ترکه‌میر اطلاعات مکتوب معدودی در دست است که بعضاً ضد و نقیضند.
اسفندیار غضنفری (1378: 4) و به تبعیت از وی ملا محی‌الدین صالحی (1380: 65) ترکه‌میر، شاعر و عارف بزرگ لک زبان را از عشیره‌ی آزادبخت دانسته‌اند؛ البته محی‌الدین صالحی در پانوشت، بر اساس یادداشت‌های محمدرضا والی‌زاده‌معجزی و نیز پرس‌و جوی میدانی می‌نویسد: «ترکه‌میر در دلفان متولد شده و اکنون آرامگاه او در محلی به نام قُمِش ... واقع ... است.» (همان‌جا) قمش نیز نام روستایی نزدیک روستای ترکه‌میر از توابع اتیوند جنوبی در شهرستان دلفان است.
مرحوم عبدالحسین‌خان ابوقداره، والی پشت‌کوه لرستان، در آثار خود، از ترکه‌میر با عنوان «ترکه‌میر موموند» یاد کرده است. (به نقل از صالحی، 1380: 4) مطالب حک شده بر سنگ مزار پسر ترکه‌میر در جوار آرامگاه پدر، در روستای ترکه‌میر (از توابع اتیوند جنوبی در شهرستان دلفان) با نظر عبدالحسین‌خان ابوقداره هم‌خوانی دارد؛ چرا که بر روی آن نگاشته‌اند: «وفات مرحوم لک‌میر فرزند کدخدا ترکه‌میر ماموند [=موموند] شهر المحرم‌الحرام 1238 ه.ق.» در این‌جا دو چیز جلب نظر می‌کند: نخست «کدخدا» بودن ترکه‌میر و دیگر «موموند» بودن ایشان.
می‌دانیم که موموند از طوایف دلفان است؛ (ر. ک. امان‌اللهی بهاروند، 1374: 165) هم‌چنین روستای ترکه‌میر در کنار سرزمینی است که از گذشته‌های دور بدان «آزه‌وخت/ آزووخت» (آزادبخت) گفته می‌شود؛ بنابراین ترکه‌میر هم موموند است و هم آزادبخت. ناگفته پیداست که بسیاری از طوایف ساکن کوهدشت، اصالتاً دلفانی هستند. چرا که «اکثراً از منطقه‌ی دلفان به طرهان کوچ نموده‌اند». (رحمتی، 1386: 126)
در هیچ یک از آثاری که درباره‌ی زندگی و شعر ترکه‌میر نوشته شده است به نام پدر ترکه‌میر اشاره نشده است. ترکه‌میر فرزند خواجه امیر بوده است.
برخی اشاره کرده‌اند که «ایام عمده‌ی زندگانی ترکه‌میر مصادف با سال‌های سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار بوده و گویا در زمان محمدشاه قاجار، معروف به غازی و یا در اواخر عمر فتحعلی‌شاه زندگی را بدرود گفته است.» (صالحی، 1380: 66) برخی دیگر نیز همین عبارت را عیناً تکرار کرده‌اند. (ر. ک. والی‌زاده معجزی، 1389: 81) با توجه به آن‌چه در پی خواهد آمد، وفات ترکه‌میر هم‌زمان با سلطنت فتحعلی‌شاه بوده است؛ نه محمدشاه قاجار.
آن‌چه پیداست این است که ترکه‌میر شاگردی باوفا و شاعر به نام (محمد)تقی موموند داشته است. (غضنفری، 1378: 102) (صالحی، 1380: 97) (محمد)تقی موموند «در سال 1190 هجری قمری در دلفان متولد شده و در فوت ترکه‌میر سخت دردناک و سوگوار و متأثر بوده است.» (صالحی، 1380: 97) شاگرد، در رثای استاد خود گفته است:
ایسا وی تاریخ الف گذشته         
         سنه و دویست سی و شش گشته
اسم عامش لحم لوییل برشته          
            شهرش و سوم صفر نوشته
پایه بی‌شرطیش ژ نو بنا کرد           
             ترکه‌میر ژدهر دونیا فنا کرد                                                                              (غضنفری، 1378: 102)
(محمد)تقی موموند به صراحت زمان وفات ترک‌میر را سوم صفر 1236 ه.ق. ذکر کرده است. صاحب‌نظران و نویسندگان، گاه در تبدیل تاریخ قمری به شمسی دچار سهو شده‌اند. فتح‌الله شفیع‌زاده تاریخ وفات ترکه‌میر را بر آستانه‌ی سروده‌ی «کله‌باد» سال 1236 درج کرده است؛ بدون اشاره به این‌که تاریخ ذکر کند که این تاریخ وفات ترکه‌میر است و حتا به قمری بودن تاریخ اشاره نکرده است. وی در کنار این تاریخ قمری، برابر شمسی آن را «1195 ه.ش.» نوشته است که نادرست است. تاریخ درست عروج عارفانه‌ی این ادیبِ آسمان‌پیمای،  18 آبان 1199هجری شمسی است. وفات فتحعلی‌شاه قاجار در سال 1250 ه. ق. اتفاق افتاده است.1 این امر نشان می‌دهد که ترکه‌میر در زمان سلطنت فتحعلی شاه به دیار باقی شتافته است و نه در زمان محمدشاه. نکته دیگر آن‌که فتحعلی‌شاه حدود 37 سال حکومت کرده است و می‌توان گفت 23 سال قمری از عمر ترکه‌میر در زمان سلطنت فتحعلی‌شاه سپری شده است.
ترکه‌میر مناظراتی با «نجف آزادبخت» و «عَزَه» (شاعری از دلفان یا سلسله)2 داشته است که بررسی آن‌ها فراغی و مجالی دیگر می‌طلبد.
در این مقال، تحمیدیه‌ی عارفانه‌ی ملاترکه‌میر بررسی می‌شود:

مناجات‌نامه‌ی ترکه‌میر
ترکه‌میر بر علوم و دانش زمان و نیز بر تاریخ و اساطیر، احاطه‌ دارد؛ بنابراین سروده‌هایش جلوه‌گاه تلمیحات متعدد و متنوع حماسی، مذهبی، جغرافیایی، تاریخی و... است. تلمیح (allusion) از نمودهای هنجارگریزی معنایی است که در بدیع معنوی مطرح است. «تلمیح وسیله‌ای است برای تقویت احساس یا اندیشه شاعر یا نویسنده با استفاده از احساس یا اندیشه مطرح شده در اثر یا واقعه‌ای دیگر. چون تلمیح می‌تواند در قالب واژه یا عبارتی کوتاه، پیام زیادی را ابلاغ کند، برای شاعر بسیار مفید است». (پرین،1376: 76)
اشارات اساطیری، داستانی، تاریخی و... در سخن «دو ژرف ساخت تشبیه و تناسب دارد؛ زیرا اولاً ایجاد رابطه تشبیهی بین مطلب و داستانی است و ثانیاً بین اجزاء داستان، تناسب وجود دارد».
(شمیسا، 1381: 121)
 برای پی بردن به میزان دل‌بستگی ترکه‌میر به استفاده از آرایه‌ی تلمیح کافیست که به سروده‌ی «بنای کهن» -که ترکه‌میر به هنگام بازدید از قلعه‌ی چهر (در نزدیکی شهرستان هرسین) سروده است- نگاهی گذرا بیندازیم. این سروده سرشار از اشارات و تلمیحات اسطوره‌ای، تاریخی، جغرافیایی، موسیقیایی و...  است. بسامد تلمیح در متون، نشانه‌ی وسعت دانسته‌های خالق آثار و غنای فرهنگی نوشته‌های آنان است. تلمیح، ذهن خواننده و مخاطب را در زمان‌ها و مکان‌های دور و نزدیک شناور می‌سازد؛ تا با دیدن جلوه‌هایی آشنا و ناآشنا از اساطیر، به اعجاب واداشته شود.
بهترین مرجع برای شناخت حالات و افکار ترکه‌میر، غیر از سروده‌هایش، سوگ سروده‌ی (محمد)تقی موموند در رثای اوست. (ر. ک. صالحی، 1380: 100 تا 108) در این سوگنامه آمده است:
...سعدی سلیقه حافظ مجاز بی                     
     هاتفی خو بی فردوسی راز بی
انوری ابیات الفی الفاظ بی                    
        کوثری کتاو حافظ حفاظ بی...
اوصاف گوی الله‌ی لا ینام او بی                
      سرّ حسابات یرانجام او بی
گزارنده فرض صبح و شام او بی                 
    فرد نیک اندیش نیک نام او بی...
             (صالحی، 1380: 102-103)
در سراسر این مرثیه، به فرّ و فرزانگی و فرهیختگی ترکه‌میر و نیز ایمان راسخ وی و اقامه‌ی واجبات دین، به‌ویژه نمازگزاری وی، اشاره شده است.
ترکه‌میر به گواه سروده‌هایش طبعی موزون و اندیشه‌ای سترگ و بیانی ساده و دل‌نشین و تأثیرگذار دارد و تسلط وی بر زبان عربی و بسیاری از علوم و فنون  نمایان است:
الا یا مالک لامکان یانه                        
                 یا یانه نایاب یکتای یگانه
گیان بخش و گیان سین                                  
                  جا وَ غیب خانه
(همان: 69)
 وی شیعه‌ی دوازده امامی است؛ بررسی مناجات‌نامه‌ی ترکه‌میر این نکته را به خوبی نشان می‌دهد. ترکه‌میر در این سروده‌ی شورانگیز، ذات باری‌تعالی را با صفات پارادوکسیکال و متناقض‌نمایی هم‌چون «بوینای بی‌چم» و «سمیع بی‌گوش» معرفی کرده است:
سمیع بی‌گوش سمیع بی‌گوش                         
    سمیع بصیر مسمع بی‌گوش                                                                                                                                  (همان‌جا)
در ادامه از برخی سوره‌های قرآن یاد می‌کند و سپس خداوند را به پیام‌آوران  الهی سوگند می‌دهد:
ییغمبرانت، پیغمبرانت                       
          یارب و حرمت پیغمبرانت
و دسته‌یْ دستار شال و سرانت          
         و طاهری طبع طینت گرانت...3
در نسخه‌ی اسفندیار غضنفری این دو بیت در پایان مناجات‌نامه آمده است که نادرست است؛ چرا که در این صورت ساختار نیایش و مناجات‌نامه‌ی ترکه‌میر که بایستی پس از آن‌که خدا را به پیامبران و امامان و دیگر پاکان و اولیا سوگند می‌دهد، در مقطع کلام، از خدای چیزی طلب کند؛ بنابراین ساختار ارائه شده در نسخه‌ی محی‌الدین صالحی به‌آیین‌تر و پسندیده‌تر است.
 ترکه‌میر در ادامه‌ی نیایش عارفانه‌ی خویش، چنین به نعت رسول اکرم (ص) و منقبت امام علی (ع ) پرداخته است:
سید و سرور سید و سرور                   
    یا حمید و سِر سید و سرور
وذات زور مشت شای قنبر پرور         
    تاج لامع نور ژ امرک و سر3
                                    (همان: 70)
سپس از دخت نبی اکرم، فاطمه زهرا (س) یاد می‌کند:
فاطمه زهرا فاطمه زهرا              
         یا فتاح و فیض فاطمه زهرا
فیض و مرات و هر کس وارا          
     بی و فیض بخش دارای بن دارا
                                                (همان: 71)
در ادامه از ائمه‌ی اطهار یاد می‌کند و در ادامه در نجوای عارفانه‌اش از پنج تن آل‌عبا و چهارده معصوم یاد می‌کند:
و پنج فخر دین و پنج فخر دین    
       و ده گیسوی پاک و پنج فخر دین
و چوارده معصوم میخ مهد زرین    
      و چل ناوالق جانۀ کوی گرّین
در انتهای مرواریدهای منتظم سخن، ذات باری‌تعالی را به مقام والای شهیدان سوگند می‌دهد و خواسته‌ی عارفانه‌ی خویش را سر می‌دهد. تمام مقدمه‌چینی و سوگندهای متعدد برای آن است که در پایان از معبود خویش، آرزویش را بخواهد: «درآرم ژَ بحر آلوده‌یْ عصیان» (غضنفری، 1378: 102) البته این دعای پایانی در نسخه‌ی محی‌الدین صالحی نیامده است. این کاستی (نبود پایان‌بندی متناسب و مرسوم) ساختار مناجات را ناتمام و ناقص کرده است.

نتیجه‌گیری:
ترکه‌میر هم موموند است و هم آزادبخت و این دو با هم منافاتی ندارد. وی فرزند خواجه امیر است. او نه در زمان محمدشاه بلکه در زمان سلطنت فتحعلی‌شاه به دیار باقی شتافته است. آرامگاه ترکه‌میر در روستای «ترکه‌میر» واقع است. این روستا جزء سرزمین اتیوند جنوبی شهرستان دلفان محسوب می‌شود.
ترکه‌میر بر علوم و دانش زمان و نیز بر تاریخ و اساطیر، احاطه‌ دارد؛ بنابراین سروده‌هایش جلوه‌گاه تلمیحات متعدد و متنوع حماسی، مذهبی، جغرافیایی، تاریخی و... است. محمدتقی موموند، شاگرد ترکه‌میر، در سوگ استاد سخت سوگوار و متأثر بوده است و در رثای استاد، سوگ‌سروده‌ای دارد. در سراسر این مرثیه، به فرّ و فرزانگی و فرهیختگی ترکه‌میر و نیز ایمان راسخ وی و اقامه‌ی واجبات دین، به‌یژه نماز، اشاره کرده است. در کتبی که از مناجات‌نامه‌ی عارفانه‌ی ترکه‌میر یاد شده است، به ساختار آن چندان توجه نشده است.
ترکه‌میر- به گواه سروده‌هایش- طبعی موزون و اندیشه‌ای سترگ و بیانی ساده و دلنشین و تأثیرگذار دارد و تسلط وی بر زبان عربی و بسیاری از علوم و فنون نمایان است. وی شیعه‌ی دوازده امامی است؛ بررسی مناجات‌نامه‌ی‌ ترکه‌میر این نکته را به خوبی نشان می‌دهد.

پی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نوشت‌ها:
1- برای آشنایی بیش‌تر با حوادث لرستان در روزگار فتحعلی‌شاه، ر. ک. (والی‌زاده‌معجزی، 1380: 17-61)
2- .ر.ک. (صالحی، 1380: 55-64 و 85)
3- در نسخه‌ی غضنفری نعت پیامبر اسلام چنین آمده است:
یا حمید و ذکر                   
سید و سرور
و ذات زور مشت                  
شای فقیر پرور
تاج لعمرک                       
لمحه‌یْ نور وَ سر            
(غضنفری، 1378: 106)

منابع:
*امان‌اللهی بهاروند، اسکندر (1374)؛ قوم لر: پژوهشی درباره‌ی پیوستگی قومی و پراکندگی جغرافیایی لرها در ایران؛ چ2، تهران: آگه.
*ایزدپناه، حمید [گردآوری، تصحیح و ترجمه] (1384) شاه‌نامه لکی، چ 1، تهران، اساطیر.
*ایزد پناه، حمید (1384)؛ لرستان در گذر تاریخ؛ چ 1، تهران: اساطیر.
*پرین،لارنس (1376)؛ درباره‌ی شعر؛ ترجمه‌ی فاطمه راکعی، چ 2، تهران: اطلاعات.
*دبیرمقدم، محمد (1392)؛ رده‌شناسی زبان‌های ایرانی؛ دو مجلد، چ 1، تهران: سمت.
*رحمتی، حشمت‌الله (1386)؛ قوم لر در آینه تاریخ؛ خرم‌آباد: شاپورخواست.
*سیدحسینی، رضا (1387)؛ مکتب‌های ادبی؛ چ 14، تهران: نگاه.
*شفیع‌زاده، فتح‌الله [به کوشش] (1383)؛ لرستان در شعر شاعران، چ 1، تهران: حروفیه.
*شمیسا، سیروس (1381)؛ نگاهی تازه به بدیع؛ چ 13، [ویرایش 2]، تهران: فردوس.
*صالحی، محی‌الدین (1380)؛ سرود بادیه: در احوال و آثار شعرای کرد و لک و لر؛ کرمانشاه: م. صالحی با هم‌کاری انتشارات کردستان.
*عسکری‌عالم،  علی‌مردان (1383) زبانزدهای لکی، چ1، خرم‌آباد، افلاک.
*غضنفری، اسفندیار[به کوشش] (1378)؛ گلزار ادب لرستان[مجموعه اشعار]؛ تهران: مفاهیم.
*والی‌زاده‌معجزی، محمدرضا (1380)؛ تاریخ لرستان: روزگار قاجار از تأسیس تا کودتای 1299؛ چ 1، تهران: حروفیه.
*والی‌زاده‌معجزی، محمدرضا (1389)؛ نام‌آوران لرستان؛ چ 1، تهران: حروفیه.

 

 

 

محتوای بیشتر در این بخش: « نوروز در لرستان

1 نظر

  • پیوند نظر  احمد لطفی احمد لطفی سه شنبه, 11 مهر 1396 ساعت 22:35

    ترکه میرمومه وندازبزرگان طایفه لشگری است که مومه وندومیربگ ونورعالوشاهیوندوایوتوند شعباتی از ایل منقرض شده و تغییر نام یافته ی سوره میری یا سرخه مهری هستند درتمام نقاطی که سوره میری ها چه در ترکیه و عراق وایران زندگی کرده اند ، قطعا" شیعه دوازده امامی هستند و اگر گرایشات یارسان یا اهل حق به خاطر همجواری با دراویش منطقه داشته اند ولی بنیان فکری و عقیدتی انها شیعه علوی و دوازده امامی می باشند جالب این است که فردی که نسخهی خطی شاعران سیمره وبرخی از نقاط لرستان را دیده بود و آن را مطالعه کرده بود می گفت ؛ " حسینعلی خانابن صفرعلی خان سرخه میری یکی از شاعران دیار سیمره است که به سبک ترکه میر شعر گفته است وی در سال۱۱۷۰ هق متولد شده ، ودر سال ۱۲۳۵ ه ق ازدنیا رفته است یعنی یکسال قبل از ترکه میر در ان زمان چون دامداری و ییلاق و قشلاق رسم بوده است و خود حسینعلی خان هم فردی سرکرده و نطامی بوده است قطعا"گدشته از رابطه نژادی ،رابطهی فامیلی با طوایف لشگری ازجمله ترکه میر داشته است این دو شخصیت هردوجزو شاعران خاص یا خواص هستند که اشعار عرفانی و اموزنده سروده اند یعنی شاعر دلی و کوچه بازار نبوده اند هردوبه ایل بزرگ باستانی سوره میری وابسته هستند و هردو به یک شیوه شعر سروده اند . بنابراین هردو در اواخر زندیه و اوایل قاجاریه زندگی می کرده اند ودر دوران سلطنت فتحعلی شاه قاجار ازدنیا رفته اند . روحشان شاد باد.

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال دهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، چهار راه بانک، کوچه‌ی شهید جلال سرباز