شما اینجا هستید: خانهلرستان پژوهیيادي از نوروز در خرم‌آباد قديم/ برآمد باد صبح و بوي نوروز .....

يادي از نوروز در خرم‌آباد قديم/ برآمد باد صبح و بوي نوروز .....

یکشنبه, 03 فروردين 1399 ساعت 14:12 شناسه خبر: 4992 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
دکترفتح‌اله شفیع‌زاده دکترفتح‌اله شفیع‌زاده سیمره

بهار زيبا عيد ونوروز در راه است. روزگار تازه و طراوت ورسيدن به اعتدال شب و روز و جلوه‌گري شكوفه‌هاي زيباي طبيعت كه با تولدشان بوي زندگي و تحول ونويد شكست ظلمت وسرما را به ارمغان مي‌آورند. به قول سعدي شيراز: 

«علم دولت نوروز به صحرابرخاست     زحمت لشکرسرمازسَرِما،برخاست .»

 

و پيام‌آور اين رحمت الهي است كه خود نهايت جميل است و جمال و زيبایي‌ها را دوست دارد. نوروز كه جشن اسطوره‌اي كهن‌سال ايرانيان است و جشن زايش و تولد و سرزندگي طبيعت، يادگار 4000 ساله‌ی پيشينيان، و به روايتي نوروز صرف‌نظر از انتساب آن به روايات اسطوره‌اي و مذهبي، جشن طبيعت است چرا كه ايرانيان باستان سال را به دو فصل تقسيم مي‌كردند: يكي فصل گرما، كه از اول فروردين تا آخر مهرماه ادامه داشته، و ديگري فصل سرما كه از اول آبان تا پايان اسفند طول مي‌كشيده، و پيشينيان نوروز را به عنوان اولين روز گرمايش زمين پاس داشته‌اند. جشني كه شعاع انوار خورشيد آن از سمرقند و بخارا، تاجيكستان و اقيانوس هند تا اروپا و قفقاز و كناره‌هاي مديترانه و سواحل خليج فارس گسترده و ملل مختلف از قبيل يهود، مسيحي، عرب و غيره به پيروي از آداب و رسوم آن آیين‌هاي خود را پاس داشته‌اند و به قولي نوروز آیيني گم‌شده در درازناي تاريخ بوده و به هيچ قوم و مذهب و ملل معيني وابستگي ندارد و آريايي‌ها نيز آن را از مردم فلات ايران به ارمغان گرفته‌اند. 

در افسانه‌هاي خرم‌آباد قديم آورده شده كه دو برادر ننه سرما(دايا) به نام اَميل و مميل در دو موسوم از فصل زمستان بيدار مي‌شوند اول اميل يا (چله گَپَه، يا چله بزرگ) كه تا 45 روز اول زمستان كه با نفس دُزه (نفس دزده) آشكار مي‌شود. و ديگري مميل يا چله كوشُكَه (چله كوچك) كه بعد از اين زمان آشكار مي‌شود و به اصطلاح نفس آشكار است و هوا كم‌كم به اعتدال و گرما تمايل پيدا مي‌كند و پيش‌آهنگ آن همان كَلَه‌باد است كه تا نيمه‌ي اوّل فروردين‌ماه وزيدن دارد و با خود پيام نوروز و بهار را در همهمه سي‌پريسك‌ها (پرستوها) مژده مي‌دهد و در اين موسم است كه مردم خرم‌آباد همانند مردم ساير نقاط ايران در تدارك مراسم عيد گپ (عيد بزرگ يا نوروز)كم‌كم به درختكاري و خيساندن بذر انواع سبزه از قبيل (گندم، عدس، ماش) درپارچه‌اي خيس در بشقاب و يا در كوزه‌هاي گلي اقدام كرده و از اواسط اسفند كم‌كم گرديله (خانه‌تكاني) را آغاز كرده، به خريد انواع شيريني و آجيل و پخت شيريني مخصوصي به نام كاك kak مي‌پردازند. اين شيريني محلي اغلب با آرد و شكر و روغن به شكل چهار گوش تهيه شده و روي آن را با زعفران به شكل علامت ضربدر منقش مي‌كردند. سابقاً (در اين ايام  دكان‌هاي كاك‌پزي مخصوصاً در اطراف امام‌زاده زيدبن علي (ع) از رونق خاصي برخوردار بود.)

خريد لباس نو جهت افراد خانواده وخصوصاً بچه‌ها همواره  از آداب نوروز  و بهار  بود‌ه‌است. 

يكي از مراسم پيش‌درآمد نوروز غير از ارسال كارت‌پستال تبريك كه اين روزها متاسفانه با هجمه  اس –ام – اس (s.m.s) و ايميل E mail كم‌رنگ شده، مراسم چهارشنبه سوري يا جشن سوري است. كه در غروب آخرين سه شنبه اسفندماه يا اولين شب (پنجه مُسترقه) برگزار مي‌شود. اين جشن از هزاران سال پيش در ايران زمين مرسوم بوده و فلسفه آن را افروختن آتش به نيت فراخوان ارواح در گذشتگان مي‌دانند. لازم به ذكر است كه اطلاق چهارشنبه سوري بعد از ورود اسلام به ايران مرسوم شده و آن‌گونه كه در كتاب تاريخ بخارا آورده شده درنيمه اول قرن چهارم هجري نخستين‌بار منصوربن نوح ساماني اين جشن را با شكوه تمام برگزار كرده است (سابق براين در خرم‌آباد فالي به نام فال كوزه در اين روز با آداب خاص برگزار مي‌شده است).

يكي ديگر از آداب نوروزي خرم‌آباد قديم حضور (حاجي فيروز) يا به ديگر اسامي از قبيل مبارك، زمرد، الماس، ياقوت، سعادت و بشر بود كه چند روز قبل از آغاز سال  در كوچه‌هاي شهر ظاهر مي‌شد. حاجي فيروز فردي بود با پيراهن و شلوار قرمز و با گيوه نوك باريك با كلاهي دراز و صورتي زغال‌اندود كه با دايره‌ي زنگي در كوچه و بازار به راه مي‌افتاد، اشعار شادي‌بخش و دل‌نشين را با صوتي خاص قرائت مي‌كرد؛ نمونه‌اي از اين اشعار عبارت بودند از (حاجي فيروزه، سالي يه روزه، همه مي‌دونن، من هم مي‌دونم، توهم مي‌دوني، عيد نوروزه، سالي يه روزه) و يا، (ارباب خودم عيدِ و نوروز- براتون مي‌خونه اين حاجي فيروز). اغلب پژوهشگران متعقدند كه حاجي فيروز نمادي از پيروزي بهار و نوروز بر زمستان و يا نمادي از فره‌وش بازگشته از دنياي مرگ سياوش (اسطوره ايران باستان) است و معناي سياه‌چهره (مردسياه چهره) يا قهرمان سياه نيز استناد به اين معنا دارد. و متعقدند كه صورتك سياه آن نماد مرگ زمستان و بازگشت از جهان مردگان و جامه‌ی سرخ او نماد سرخي گل‌ها و طبيعت زيباي بهار و نماد خون شهادت سياووش است. درهرحال مردم به نيت كمك مالي مقداري پول و هدايا به حاجي فيروز پرداخت مي‌كرده‌اند.

برگزاري مراسم پنج‌شنبه و جمعه‌ی آخر سال يكي ديگر از مراسم ايام نوروزي مردم خرم‌آباد بود كه هنوز با شكوه تمام برگزار مي‌شود. در اين روز مردم با گل و شيريني و حلوا وخرما وسبزه در مزار خانوادگي حضور مي‌يابند، معنويت و قداست اين روز به اندازه‌اي است كه به خاطر هم‌بستگي و احترام قبل از حضور در مزار خانوادگي خود، در مراسم ديگر اقوام و همشهريان شركت كرده و ضمن اظهار هم‌دردي براي آن‌ها، بهروزي و سعادت آن‌ها را درسال جديد آرزو مي‌كنند.

يكي ديگر از آیین‌های نوروزي در روز قبل از تحويل سال نو، مراسم شب عَرِفَه يا اَلُفَه است، الفه يا هزاره در دوران اسلامي بر فرهنگ لرستان راه يافته و به عبارتي خود نوعي تجليل از معاد محسوب 

مي‌شود و آن‌گونه كه در سوره‌ی بقره آمده، (خداوند دراين روز هزاران نفر را ميرانده و دوباره زنده 

مي‌كند.) در اين روز هم‌چنين مرسوم بوده كه علاوه بر حضور در قبور متوفيان، پسربچه‌هاي 3 تا7 ساله را به نيت بقا و دوري از چشم زخم (پاياري)به لباس سفيد بلند مخصوص با جليقه و كلاه  وكشكول و تبرزين آراسته كرده و اهل محل به نيت تبرك نذورات خود را در كشكول او  مي‌ريخته‌اند، كه بعدا اين مبالغ بين مستمندان تقسيم مي‌شده است.

غذاي سنتي مردم در شب قبل از تحويل سال نيز اغلب برحسب وسع و استطاعت آنان از سبزي پلو با ماهي و يا رشته پلو متفاوت بوده است.

آراستن و چيدن سفره‌ی مقدس هفت‌سين  پیش از تحويل سال، كه به نيت پذيرايي از ارواح در گذشتگان يا فروهر مردگان برپا مي شده، يكي ديگر از رسوم زيبا و به يادماندني مردم خرم‌آباد به شمار مي‌رود، سفره‌ي هفت سين معمولاً از جنس پارچه ترمه ساخت اصفهان مشتمل برآرايه‌هاي خوان نوروزي از قبيل (سير، سكه، سمنو، سبزي، سركه، سماق و سنجد) است كه همراه آينه، شمعدان، قرآن مجيد و يا ديوان حافظ، شاه‌نامه‌ی فردوسي، نان و ماست و پنير وسبزي- چراغ فانوس يا چراغ زنبوري كه تا پايان روز سيزده فروردين روشن است. تشكيل شده و از مفاهيم نماديني خاصي برخوردار است به‌گونه‌اي‌ كه به عنوان مثال سيب (زيبايي)، سبزه (رويش وتولد بهار) سير و سپند زايل كننده (ارواح ناپاك و دارو ودرمان)، نان (بركت وفزوني) شمع (فروزش و روشنايي زايل كننده تاريكي)، سنجد (عشق و دوستي)، آينه (پاكي و روشني) تخم مرغ رنگ شده (عقل و صبر)- سمنو (ثروت وفراواني)، ماهي قرمز  (ناهيد و فرشته و آب زندگي )، سركه قرمز (عقل وصبر) هريك مفاهيم خاصي را تداعي مي‌كنند.

قبل از تحويل سال، تمام اهل خانواده كه لباس‌هاي نو و تميز پوشيده‌اند، دور سفره هفت سين جمع 

مي‌شوند و بزرگ خانواده بعد از تحويل سال وتلاوت قرآن مجيد، مقداري پول عيدي (عيدونَه) را كه لاي قرآن گذاشته، به رسم عيدي به افراد خانواده هديه مي‌كند، دراين لحظات شور و اشتياق خاصي حكم‌فرما است كه: با روبوسي و گفتن جمله عيدتِ ماركِ (عيدت مبارك) و هيجان و همهمه بچه‌ها براي گرفتن عيدي وآرزوي سال خوب براي يك‌ديگر، به ديد و بازديد اقوام وآشنايان و همسايگان مي‌پردازند، سالي نو روزگاري و فرح‌بخش در راه است) منوچهري ارمغاني (قرن5  هـ.ق) دراين باره سروده است.

عيد تو مبارك بود و بخت توپيروز

خرم دل و شادان بزي اي دوست به نوروز

در خرم‌آباد مراسم نوروز در منزل خانواده تازه در گذشته به شيوه‌اي متفاوت برگزار مي‌شود، در اين مراسم كه به نُوعِيد (عيد نو) معروف است از مهمانان، با خرما و ميوه پذيرايي مي‌شود.

و مهمانان براي شادي روح متوفي و آرزوي سالي خوب براي خانواده او، دعا وصلوات فرستاده و به قرائت فاتحه مي‌پردازند.

در خصوص مراسم شَمَه ودَر (شنبه به در)، سابق، رسم بر اين بود كه مردم خرم‌آباد اولين شنبه سال جديد را همانند سيزده‌بدر برگزار مي‌كردند و متعقد بودند دراين روز بايد دست از كار كشيد و ساعاتي خوش را در دامن طبيعت سپري كرد. ترانه‌اي هم با اين مضمون ورد زبان‌ها بود.

(شَمَه  نه كار. شَمَه نه بار. شمه عروسِه نيار ومال، شَمَه رو وِشِكار)

مراسم سيزده روز بعد از نوروز يعني سيزده بدر  نيز از شكوه خاصي برخوردار بوده است.

در اين روز با شكوه، مردم با قرار قبلي با اهل فاميل و دوستان تدارك روزي شاد و مفرح را فراهم كرده و با وسايل لازم و آماده كردن اغذيه مختلف و وسايل بازي و سرگرمي در ابتداي روز به پارك‌ها و باغات و دامنه كوهستان‌هاي اطراف شهر مي‌روند و بعد از گذراندن روزي شاد و به‌يادماندني كه با شادي و بازي‌هاي مختلف از قبيل: دال پَلُو، هِرازگُو (طناب بازي)، چوب بازي، اَلِكو، طاق پيل و توپ‌بازي و ... پرداخته و نيز برخي به نيت گشايش بخت و اقبال سبزه‌ها را گره زده و در پايان سبزه‌هاي نوروزي را كه بعضا به زردي مبدل شده‌اند به نيت دوري از بلا، درآب رودخانه‌ها ويا درحاشيه باغات رها كرده و با خاطراتي شاد و خوش به خانه بازمي‌گردند.

و كلام آخر، اين‌كه با عرض تبريك سالي نو و روزگاراني خوش توام باسلامتي و سعادت براي همه عزيزان، لازم به ذكر است كه پاس‌داشت عيد نوروزبا هم زيبایي‌ها وجلوه‌هاي ملكوتي آن به علت تقارن فطرت انسان با تحول طبيعت كه در دعاي «حول حالنا الي احسن الحال» متجلي است، از واجبات الهي به شمار مي‌رود، باشد تا رنگين كمان بركات و فيوضات آن را در افق آرزوهايي دل‌پذيرو انساني  نظاره‌گر باشيم.

قرن‌ها برقرن‌ها رفت  اي همام    وين معاني برقرار وپردوام  (مولانا)

روزگاران  نوروزي برتمام مردم عزيز خجسته باد!

 

*چاپ شده در شماره‌ی 526 سیمره (1398/12/26)

 

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004