شما اینجا هستید: خانهلرستان پژوهیفرهنگ و ادبیات قوم لر و نقش آن در فرهنگ ایران‌زمین

فرهنگ و ادبیات قوم لر و نقش آن در فرهنگ ایران‌زمین

چهارشنبه, 19 شهریور 1393 ساعت 19:57 شناسه خبر: 949 1 نظر
این مورد را ارزیابی کنید
(3 رای‌ها)
seymare seymare

 الف: اگر فرهنگ را مجموعه‌ای از ارزش‌ها، سنت‌ها، باورها و آیین‌ها و عادات یک جامعه بدانیم که دارای شیوه‌های زندگی خاصی هستند، لاجرم باید عناصر تشکیل‌دهنده‌ی آن فرهنگ را بشناسیم و کارکرد هر یک از آن عناصر را مورد تجزیه ‌و تحلیل قرار دهیم. در بحث انسان‌شناسی بر این نکته تأکید دارند که انسان موجودی است فرهنگی، یعنی فرهنگ را دانشی می‌دانند که دستمایه‌ي سرمایه‌ی آدم اجتماعی است. هرچند علوم اجتماعی انسان را موجودی صرفاً اجتماعی تعریف می‌کند، با این‌حال پژوهشگران اولویت فرهنگ را بر اجتماعی بودن مقدم می‌شمارند.

آن‌چه در فرهنگ نمود پیدا می‌کند، هنجارهایی است که یک جامعه از آن برخوردار می‌گردد. حال این پدیده‌های فرهنگی چه مادی باشند و چه معنوی صاحب اصالت و کرامتی هستند که در شکل و شیوه‌های زندگی آدمیان ظهور پیدا می‌کنند. جامعه‌ای این‌چنینی صاحب خاستگاهی است جغرافیایی در پهنه‌ي ملی و منطقه‌ای که در آن اقوام زندگی می‌کنند. این اقوام دارای نام و نشان هستند، نام و نشانی با هویت و فرهنگ ویژه که در حوزه‌ی مردم‌شناسی تعریف خاص خود را دارد.
لرها با هویت و نام و نشان برجسته‌ی تاریخی و تمدنی هم‌سال و هم پای تاریخ و دارای فرهنگی ریشه‌دار هستند که ساختار اصلی آن‌ها از همین سرزمین برخاسته و رشد یافته است. گستره‌ی جغرافیایی این سرزمین که لرستان نام دارد، در طول تاریخ همواره در فرهنگ ملی ایران‌زمین عامل وحدت بوده و هست. روشنفکر و نویسنده و اهل‌قلم داشته و دارد. این قشر از جامعه‌ی فرهنگی لرستان هیچ‌گاه اهل تفرقه و هرج‌ومرج نبوده، بلکه با احساس مسئولیت عمل کرده و نقش خود را در این عرصه نشان داده‌است. درحالی‌که بعضی دیگر از اقوام ایرانی در جهت تفرقه و تشدد گام برداشته‌اند و با هویت ملی به ستیزه برخاسته‌اند. چنان‌چه به دیده‌ی تحقیق در فرهنگ و باورهای مردم لرستان نگریسته شود در دو شکل کهن و نو، پدیده‌های قومی می‌توانند نقشی مفید و مؤثر در تحقق اهداف چشم‌انداز داشته باشند. فهرست کردن همه‌ی آن‌چه نام فرهنگ‌عامه‌ی لرستان بر آن مترتب است در سال‌های اخیر در نوشته‌ها و پژوهش‌های اهل تحقیق در این حوزه به ظهور رسیده‌است و کتاب‌های فراوان در دسترس عموم قرارگرفته است و همین هم نقش فرهنگی آنان را می‌توان در ساختار موردنظر گنجانید و بر آن به‌صورت یک فرهنگ زنده پویا با عناصر ویژه‌ی خود به کاربست.

ب: قومیت‌ها و مشترکات فرهنگی
هدف توسعه‌ی فرهنگی تغییری است ریشه‌ای در نگرش و رفتار که باید به اعتماد بیش‌تر به ارزش‌های ملی منجر شود و این میسر نیست مگر با وجود مشترکات فرهنگی همه‌ی اقوام باهدف برقراری فرهنگ ملی و احیای ارزش‌هایی که ریشه در سنت‌ها و باورهای عامه دارند، همان‌طوری که گفته‌اند تنوع فرهنگی سرمایه‌ای ملی است و نه عامل تفرقه، باید ابتدا فرهنگ قومیت‌ها را شناخت، آن‌گاه وجوه مشترک آنان را دریافت. عوامل فرهنگی که عبارت‌اند از: سنت‌ها و باورها، حقوق بنیادی انسان‌ها، نظام‌های ارزشی، نحوه‌ی زندگی، هنر و ادبیات و ... که این مقولات در واقع خصوصیات فرهنگ‌ها را تعیین می‌کنند. از آن‌جا که محیط طبیعی و باورهای انسان‌ها بر شکل‌گیری ارزها نقش دارد، در جغرافیای طبیعی لرستان که جزئی از حوزه‌ی زاگرس بزرگ است با جغرافیای طبیعی دیگر اقوام ایرانی که در این حوزه زندگی می‌کنند به لحاظ فرهنگی وجوه اشتراک فراوان وجود دارد و همین هم می‌تواند عامل اتحاد و هم‌بستگی بیش‌تر و بهتر اقوام گردد، گرچه هیچ‌گاه فرسنگ‌ها نتوانسته است مانع اشتراکات فرهنگ‌ها شود؛ بنابراین می‌توان گفت اقوام ایرانی به لحاظ فرهنگی، چه مادی و چه معنوی اختلاف چندانی ندارند. چنان‌چه تفاوتی هم در این فقره وجود داشته‌باشد چشم‌گیر و قابل‌اعتنا نیست. به نمونه‌های فراوان می‌توان اشاره‌کرد عامل اصلی می‌تواند یک دین و آیین و دیگری پدیده‌های فرهنگی اعم از باورها، قصه‌ها، شیوه‌های همیاری، آداب‌ورسوم، متل‌ها، قصه‌ها، تمثیل‌ها و ... باشد که در نهاد خود وجهی مشترک و جدایی‌ناپذیر دارند. هرچند خاستگاه‌های متعدد دارند؛ اما وصفی مشابه دارند. در این فقره اهل تحقیق گفته‌اند:
«همه‌ی آفرینش‌های فرهنگی دارای خصلتی بومی و محلی‌اند و برای آن‌که بتوانند به حیاتشان ادامه دهند، نیازمند هم‌زیستی و مجاورت با یک‌دیگرند.» و این می‌تواند مصداقی بر این مشترکات فرهنگی باشد. همان‌گونه که گفته‌اند: موجودات انسانی لزوماً باید به طرز مؤثری با یک‌دیگر در ارتباط باشند تا بتوانند بار زندگی را با موفقیت به مقصد برسانند و این می‌تواند در راه رسیدن به هدف مؤثر و مفید باشد.

ت: قومیت‌ها و توسعه‌ی فرهنگی کشور
با عنایت به این‌که اهداف فرهنگی چیزی است که در سطوح پایین بایستی پی‌گیری شود و وظیفه‌ی سازمان‌های محلی باید باشد. در واقع نوعی عدم تمرکز می‌تواند به بالندگی توسعه‌ی فرهنگی بینجامد. در بسیاری از کشورهای جهان سیاست‌های فرهنگی از سوی تشکل‌ها، سازمان‌های مردمی موردتوجه خاص قرار دارند به همین خاطر است که گفته‌اند: دولت‌ها نباید به مدیریت مستقیم امور فرهنگی روی بیاورند. وظیفه‌ی دولت تأمل، مطالعه، هدایت، تشویق، اطلاع‌رسانی و سرانجام هماهنگی باید باشد.
توصیه‌های سیاست‌گذاران فرهنگی به عامه‌ي مردم، به نوعی ضدفرهنگ تبدیل می‌شود؛ چراکه نمونه‌هایي داشت که در نهایت به شکست انجامیده است. به طور مثال می‌توان به اتحاد جماهیر شوروی اشاره نمود که فرهنگ‌مداری را فقط از کانال حزب توصیه می‌نمود و سرخط‌های فرهنگی را به اهل‌قلم و ادب القا می‌کرد، در نهایت عایدی جز شکست فرهنگی در پی نداشت.
توسعه‌ی فرهنگی یا فراگستری فرهنگ اقوام در پهنه‌ی ملی راه‌حل‌هایی دارد که متأسفانه امروزه کم‌تر به آن توجه شده‌است. اصولی‌ترین راه‌حل می‌تواند ایجاد کرسی فرهنگ‌های اقوام در دانشگاه‌ها باشد و همین‌طور واحدهای درسی در مدارس آموزش‌وپرورش نیز می‌تواند به این حوزه کمک کند.
برنامه‌های رادیویی-تلویزیونی هرچند هم تلاش نمایند باز به‌صورت فرار از حافظه‌ي مردم پاک می‌شوند؛ بنابراین نمی‌توان بر این بخش از توسعه‌ی فرهنگی امیدوار بود. گرچه درگذشته‌های دور برنامه‌های فرهنگ مردم بسیاری از اهل‌قلم را تشویق به گردآوری و تحقیق و پژوهش فرهنگ مردم نمود و امروزه آن کار ثمره‌ای بسیار مفید در شناخت فرهنگ‌های اقوام به ظهور رسانده و کتاب‌های مفید از دوستداران فرهنگ مردم نوشته و چاپ گردید که سهم ما لرستانی‌ها هم در این فقره کم نبوده و نیست.

قومیت‌ها، آداب‌ورسوم و سنن آن‌ها
همان‌طوری که در فقره‌ی بالا اشاره کردم که انسان موجودی فرهنگی است، بنابراین برساخته‌ها و پرداخته‌ای مادی و معنوی خود نام فرهنگی نهاده است. از هرچه بگذریم نباید از این نکته بگذریم که آداب و رسوم و سنن آدمیان حاصل ذهن پویا و جستجوگر و همین‌طور حاصل تجربه‌های آنان در بستر زندگی بوده و هست. به طور مثال آمال و آرزوهای آدمی آنگاه‌ که در عالم واقع به‌حقیقت نپیوسته است، توسن خیال را پرواز داده به‌سوی اندیشه‌های خاص که نقش امید و آرزو در آن‌ها نهفته است. قصه‌گویی و قصه‌سازی، متل‌ها و تمثیل‌ها، حکایات و روایات و ... حاصل اندیشه‌ی آدمی برای برقراری برابری و عدالت لااقل در وادی خیال، زیرا مظلومان تاریخ هیچ‌گاه در عمل به‌حق و عدل و داد نرسیده‌اند، بنابراین برای رسیدن به این هدف به قصه و داستان و افسانه و اسطوره پناه آورده‌است و عجیب آن‌که در این وادی بر حقیقی و واقعی بودن این پدیده‌ها هیچ‌گونه شک و شبهه‌ای ندارد و این البته در فرهنگ عام یا عامه که ساخته پرداخته‌ی ذهن پاک و بی‌آلایش آن‌هاست مصداق دارد.
هرآن چه از این خاستگاه به ظهور رسیده و به‌صورت عینی و ملموس عیان گردیده، نام آداب‌ورسوم و سنن بر آن نهاده‌اند. گرچه هریک از اقوام ایرانی دارای آداب و رسوم و سنن خاص خود هستند؛ اما در یک اصل باهم شریک‌اند و آن اصل سازگاری تاریخی است که در نهایت تشکیل یک فرهنگ ملی داده‌اند. اسطوره‌ها، افسانه‌ها، شخصیت‌های نامدار، پهلوانان، آواها و موسیقی، آیین‌ها و باورهایی که امروزه از جغرافیای بومی پا فراتر نهاده و در سطح ملی صاحب‌نام و نشان هستند و خارج از حوزه‌ی سیاسی و ملی مورد توجه انسان‌شناسان هم قرارگرفته‌اند. آن‌چه ما خود حکایت پیرزنان و پیرمردان می‌نامیم و متأسفانه ارزش چندانی برای آن‌ها قائل نیستیم، برای اهل دانش و فهم جست‌وجوگر جهان مدرن، اعم از جامعه‌شناسی و روانشناسی ارکان اصلی جهان‌بینی است.
اشاره به همه‌ی باستان‌شناسان و جامعه‌شناسان و حتا روانکاواني که تاریخ و تمدن و خلقیات و روحیات اقوام را موردبررسی و تحلیل قرار می‌دهند، در حوصله‌ی این مقال نیست؛ اما از تأثیر آداب‌ و رسومی که جان و جان‌مایه‌اش از روح پاک و بی‌آلایش اقوام بومی است، بر نوآوری تحلیل‌های نظری اهل تحقیق نباید چشم‌ پوشید.
اقوام بومی ایران‌زمین، با زبان و فرهنگ و آداب ‌و رسوم خود چنان‌چه به‌عنوان یک اصل از اصول فرهنگی ملی-میهنی، چه وجه مادی و چه وجه معنوی موردتوجه قرار گیرند، بی‌شک می‌توانند به‌نظام اجتماعی مبتنی بر فرهنگی غنی و پربار کمک کنند و هم سهم و نقش آنان را در پویایی فرهنگ اندیشه و هم‌نوایی فرهنگ ملی نشان داد؛ چرا که نشانه‌های کمی و کیفی یک فرهنگ از بستر و گستره‌ی بس بزرگ، وام‌گیرنده‌ی فرهنگ‌ها و آداب‌ورسوم و سنن زیرمجموعه‌های خود است.

قومیت‌ها و پیشینه‌ی تاریخی-فرهنگی آن‌ها
با عنایت به این‌که همه‌ی انسان‌ها در طول حیات اجتماعی خود به دو ویژگی عمده چشم داشته‌اند تا آن ویژگی‌ها را سرمایه و دستمایه‌ی فرهنگی خود قرار دهند تا از این طریق هویت خود را به ظهور برسانند، کوشش‌ها نموده و تمهیدها جسته است تا ساختارهای خاصی را بنیان گذارد. از آن میان می‌توان به دو ویژگی عمده اشاره نمود: یکی ارزش‌ها و معتقدات گذشته که ریشه در بنیان‌های فکری اولیه‌ی آدمی دارند و به‌صورت اسطوره‌ها و افسانه‌ها هم‌چنان ارزش فرهنگی خود را حفظ نموده و امروز در علم انسان‌شناسی موردتوجه‌اند. دانش انسان‌شناسی و مردم‌شناسی حول محور آن‌ها و در همین چارچوب به ظهور رسیده‌است.
دوم تمدنی که خاستگاه این پدیده‌های فرهنگی بوده و فرهنگ مردمی ازآن‌جا برخاسته و انعکاس یافته است. خوشبختانه قوم لر از هر دو فقره برخوردار بوده، چرا که صاحب تمدنی کهن و باستانی است و به قولی همه‌ی گذارهای تاریخی را از ابتدای زندگی انسانی تا رسیدن به زندگی نوین امروزی از سر گذرانده است، بدیهی است در این حرکت تاریخی افزون بر ساخته‌های باستانی و کشفیات مادی به لحاظ فکری نیز فرهنگ پرجذبه و پرمعنی از قبیل آیین‌ها، قصه‌ها، تمثیل‌ها، موسیقی و نواها، شیوه‌های همیاری و دیگر باورهای ارزشمند پدید آورده است. این‌همه با تحلیل‌ها و تفسیرهای علم مردم‌شناسی که در این حوزه انجام پذیرفته‌است، پیشینه‌ی تاریخی-فرهنگی لرتباران را به اثبات رسانده و همین هم می‌تواند نقش پررنگی در اهداف سند چشم‌انداز داشته باشد.
در این فقره آورده‌اند که: «نگرش به فرهنگ مردمی دارای دو ویژگی عمده است که باید مورد تأکید قرار گیرند. اول این‌که، به تاریخ مردمی اشاره کرد، یعنی به شیوه‌های جا افتادن ارزش‌ها و معتقدات گذشته در تاروپود فرهنگی به‌گونه‌ای که نمایانگر احساس مردم از هویت تاریخی خود باشد. دوم، در این نگرش تمیز یک گروه اجتماعی از دیگر گروه‌های اجتماعی است که در عمل می‌توان آن را نوعی پایه‌گذاری مبحث تفاوت‌ها دانست.»
به‌طور خلاصه، فرهنگ مردمی، فرهنگی است که بیانگر ارزش‌های زیبایی‌شناختی، عقیدتی، لذت‌طلبانه، معنوی و نمادین متعلق به قوم خاصی است. این ارزش‌ها را می‌توان در کردارهای مردمی، نوشته‌ها و موضوع‌های دیگر تشخیص داد.
از تعریف بالا نتیجه می‌گیریم که لرستان و لرها می‌توانند مصداق این نظریه باشند، چراکه همه‌ی ویژگی‌های موردنظر را دارند؛ بنابراین از دیدگاه انسان‌شناسی و قوم‌شناسی هم از تمدن دیرینه برخوردارند و هم دارای نمادها، سمبل‌ها و الگوهای فرهنگی پویا و گویا هستند که می‌توانند پایه‌گذار نظام اجتماعی با خاستگاه ویژه‌ي خود باشند. همان‌طوری که تاکنون بوده‌اند، این فقره در حوزه‌ی فرهنگ پژوهی و در حوزه‌ی تحقیق و پژوهش می‌تواند هم‌چون گذشته و حال معنا و مفهوم ارزشمندی به جامعه‌ی انسانی ببخشد و در مقایسه با دیگر فرهنگ‌ها و تمدن‌ها ارزش مادی و معنوی خود را نشان دهد.
نتیجه:
1. قومیت‌ها هرچند زیرمجموعه‌ی یک فرهنگ ملی‌اند؛ اما نقش و تأثیر آن‌ها در ساختار فرهنگ ملی و تحقق اهداف موردنظر نمود فرهنگی خود را نشان می‌دهند و در تحول و پویایی این فرهنگ سهیم و شریک‌اند.
2. مشترکات فرهنگی اقوام در حوزه‌ی ملی از تنوع فرهنگ‌های بومی و اقوام شکل‌گرفته است، فرسنگ‌ها هیچ‌گاه نتوانسته است مانع از اشتراکات فرهنگی باشد. اقوام ایرانی وجوه مشترک فراوان دارند و این پدیده‌ای درهم‌تنیده است، همانند: دین و آیین، باورها، قصه‌ها، آداب‌ورسوم، متل‌ها و تمثیل‌ها و ... که هرچند خاستگاه‌های متعدد دارند؛ اما در آفرینش دارای خصلتی مشترک‌اند. به‌عنوان جزئی از یک کل حضور عینی دارند.
3. اولی‌ترین و اصولی‌ترین توسعه‌ی فرهنگی یا فرا گستری فرهنگ اقوام همانا ایجاد کرسی فرهنگ‌شناسی در حوزه‌ي «عام» در دانشگاه‌هاست و همین‌طور تدریس در مدارس آموزش‌وپرورش.
4. آداب‌ورسوم و سنن حاصل اندیشه و تجربه‌ی آدمی هستند. ازآن‌جاکه برخاسته از ذهن پاک و بی‌آلایش عامه می‌باشند، در صورت حضور در عرصه‌ی ملی تأثیر به‌سزایی در اهداف موردنظر دارند. بستری باید در این حوزه پدید آید و کار تحقیق و پژوهش اهل تحقیق با حمایت‌های مادی و معنوی به زیور چاپ آراسته گردد تا در دسترس دیگران قرار گیرد.
5. پیشینه‌ی تاریخی و تمدن لرستان در هر دو جنبه‌ی مادی و معنوی اعم از آثار تاریخی و باستانی و همین‌طور فرهنگ و اندیشه می‌تواند در جهت توسعه‌ی پربارتر سند چشم‌انداز کمک شایان بنماید.

 

 

 

1 نظر

  • پیوند نظر  از قوم لر از قوم لر چهارشنبه, 12 اسفند 1394 ساعت 19:38

    خیلی خو وی .خوشم اوما

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004