شما اینجا هستید: خانهمقالهموسیقیِ‌ محرم

موسیقیِ‌ محرم

سه شنبه, 23 آبان 1396 ساعت 21:03 شناسه خبر: 3031 1 نظر
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

 سال‌ها پیش وقتی هیئت محله‌مان بعد از عزاداری شبانه در کوچه و خیابان‌های شهر به محله برمی‌گشت، نوحه‌خوان میکروفن را در دست می‌گرفت و آخرین نوحه‌اش را که یک قطعه‌ی آوازی بود، می‌خواند. طبل‌ها و قره‌نی در میان همهمه‌ی صدای زنجیرها و آوای عزاداران فضاسازی می‌کردند و نوحه‌خوان آواز سر می‌داد؛ «این حسین کیست که عالم همه دیوانه‌ی اوست این چه شمعی‌است که جان‌ها همه پروانه‌ی اوست» گرچه او این بیت معروف را از شعر «محتشم کاشانی» انتخاب کرده بود، اما وقتی همین بیت را با انتخابی هوشمندانه در آواز شوشتری که یکی از آوازهای موسیقی دستگاهی ایران است، می‌خواند، سکوت همه‌جا را فرامی‌گرفت و طنین خوش صدایش  دل‌ و جان عزاداران را از حزن لبریز می‌کرد. این آواز پایان بخش هر شب مراسم عزاداری در دهه‌ی اول محرم بود.


در گذشته آشنایی مداحان و نوحه‌خوانان با موسیقی آوازی ایران و استفاده از گوشه‌ها و نغمات آن برای نوحه‌خوانان و مداحان اعتبار ویژه‌ای به همراه داشته است. این آشنایی و قرابت موجب تاثیرگذاری هرچه بیش‌تر بر مخاطبِ عزادار می‌شده، اگرچه در همان روزگاران نیز دغدغه‌ی بسیاری از بزرگان و دل‌سوزان فرهنگ، حفظ اصالت‌ها، ملودی‌‎ها‌ و اشعار نوحه‌ها بوده‌است، همان‌طور که استاد روح‌الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران آورده است از همان سال‌ها ـ دهه‌ی بیست و سی شمسی ـ انحراف‌هایی در زمینه‌ی نوحه و نوحه‌خوانی مشاهده ‌شده است. روح‌الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران می‌نویسد: «رسم عزاداری ایران از لحاظ نوحه‌خوانی با موسیقی ارتباط دارد. در گذشته نوحه‌خوان‌های خوبی پیدا می‌شدند که به نغمات موسیقی آشنایی داشتند و آهنگ‌های نوحه را به سینه‌زن‌ها و پامنبری‌ها می‌آموختند ولی حالا نوحه‌خوانی‌ها بازاری شده و کم‌تر نغمه دل‌فریبی دارد.»
شادروان حسن مشحون در کتاب «موسیقی مذهبی ایران» در این باره، می‌نویسد: «مجالس روضه در عصر قاجاریه و دعوت کردن از روضه‌خوان‌های خوش‌صدا و وعاظ درجه اول باعث رونق مجالس و جمعیت فراوان بود و همین امر موجب تشویق کسانی شد که دارای صوت خوش بودند به ورود در طبقه‌ی روضه‌خوان و شبیه‌خوان و مداح و خوانندگان اشعار مذهبی و به همین مناسبت خوانندگان و موسیقی‌دان‌های خواننده درجه‌ی اول قاجاریه به‌ویژه از عهد ناصری به بعد بیش‌تر از میان طبقه‌ی روضه‌خوان‌ها و شبیه‌خوان‌ها برخاسته‌اند.»
حسن مشحون در همین کتاب، از شبیه‌خوان‌ها، روضه‌خوان‌ها و منبری‌های بی‌شماری نام می‌برد که شاخص‌ترین آن‌ها به ردیف موسیقی آوازی و سازی سنتی ایران تسلط کامل داشته‌اند. خوش قریحه‌ترین این افراد، عبارتند از؛ حاج تاج نیشابوری ملقب به «تاج الواعظین» که با آواز خوش و ملکوتی خود در مجالس عزاداری غوغا به پا می‌کرد. میرزا لطف‌اله اصفهانی که آوازی خوش داشت. شیخ کلباسی که انسانی با تقوی و خوش صدا بود، شیخ طاهر خراسانی ملقب به «ضیاءالدین» که ضمن آوازی خوش به ردیف موسیقی سنتی آشنایی کامل داشت، حاج میرزا حبیب‌اله کاشانی ملقب به «شمس کاشانی»، حسین حاجی غفار، شیخ عبدالحسین سردادور، عبدالحسین صدر اصفهانی و ده‌ها تن دیگر که از مفاخر موسیقی مذهبی ایران به شمار می‌آیند و در حفظ و اشاعه‌ی گوشه‌ها و نغمات موسیقی سنتی ایران به نسل‌های بعدی عمر گران‌بهای خود را صرف کردند.
در ایام گذشته ارتباط تنگاتنگی بین موسیقی ملی یا سنتی (موسیقی دستگاهی) با موسیقی مذهبی ایران (نوحه‌خوانی و مداحی) وجود داشته است. در صفحه‌ی 229 کتاب «تاملی در باب مداحی» نوشته‌ی رنجبر گل‌محمدی آمده است: « وعاظ و خطبای قدیم علاوه بر داشتن علم، تقوا، ورع و زهد، از صدایی خوش برخوردار بوده و بر دقایق ظریف موسیقی ایرانی آشنایی کامل داشتند و اگر صحبتی نکرده‌اند شاید مورد لزوم آن فراهم نشده است و گرنه کسی که روضه‌ها، زمینه‌ها و مصیبت‌ها را در دستگاه‌های مختلف و آن‌هم بی غلط می‌خواند با علم موسیقی غریبه نیست.»
استادان موسیقی ایرانی که سال‌ها در این زمینه پژوهش کرده‌اند و بسیاری از آن‌ها گوشه‌ها و دستگاه‌های موسیقی سنتی ایران را با فراگیری آثاری از موسیقی مذهبی آموخته‌اند، سخت از اتفاقاتی که هم اکنون در زمینه‌ی موسیقی مذهبی می‌افتد، نگرانند. پیش از این‌ها، در موسیقی مذهبی ما، برای هر شخص، در روایت واقعه عاشورا، موسیقی خاصی در نظر گرفته می‌شد؛ مثلاً برای امام حسین(ع) یا حضرت علی اصغر، از مقام هایی مجزا استفاده می‌کردند و برای افراد قصی القلب و اصحاب یزید از مقام‌های خاصی بهره می‌بردند. گرچه موسیقی مذهبی، بیش از هر چیز دیگر، به شعر متکی است، اما برای صحنه‌های مختلفی چون نبرد، از موسیقی بی کلام نیز استفاده می‌شد؛ مثلاً در صحنه‌های حماسی، از دستگاه‌هایی چون ماهور و چهارگاه که شور خاصی دارند و در صحنه‌های غم و ماتم، از دستگاه‌های نوا، شور و دشتی که سنگین‌تر هستند، بهره برده می‌شد و حتا در موسیقی ایرانی ما گوشه‌هایی چون رجز وجود دارد که عیناً در موسیقی مذهبی استفاده می‌شود.
در گذشته نواها و نغمات استفاده شده در تعزيه ايراني آن‌قدر داراي غناي موسيقايي بود كه به نظر بعضي صاحب‌نظران موسيقي، ضامن حفظ موسيقي ايراني بوده است. (مقاله استاد ابوالحسن خان صبا، نوشته شده در سال 1335 شمسي) و حتا نقل مي‌شود كه بعضي بزرگان موسيقي ايران از جمله ابوالحسن اقبال‌السلطان براي يادگيري و درس‌آموزي در مجالس تعزيه حضور مي‌يافته‌اند. در تعزیه ملودی‌های آوازی بسیار زیبایی در دستگاه‌های موسیقی ایرانی که قابلیت استفاده در مجالس عزاداری را  داشته‌اند توسط تعزیه‌خوانان اجرا می‌شده‌است. در بعضی از گوشه‌های ردیف آوازی موسیقی ایران، کاربرد خاص تعزیه را می‌توان مشاهده کرد. گوشه‌هایی مانند رجز، پهلوی و مخلوق که به طور خاص به این رشته اختصاص دارند و نشان از جایگاه خاص موسیقی مذهبی در موسیقی ردیف و دستگاهی ما دارند.
در دوره‌ی قاجار و در زمان ناصرالدین‌شاه، شخصی به نام «سیدمصطفی کاشانی» معروف به «میرعزا»، برای نخستین‌بار اشعاری برای تعزیه نوشت؛ میرعزا که موسیقی‌دان، عالم و شاعر بود، از دل مقتل‌های کربلا برای تعزیه متنی ساخت که مبتنی بر دستگاه‌های موسیقی ایران بود. دقت او در انتخاب شعرها و گفت‌وگوها به حدی است که دقیقاً هرشخصیتی سخنش را با نوع لحن و بیان مخصوص به خود می‌گوید. در دوره‌ی او بود که تعزیه جانی تازه گرفت و با نسخه‌های او بود که خیل عزاداران حسینی به گریه و ماتم برای امام سوم شیعیان ‌پرداختند.
فاصله گرفتن از آن همه اصالت موجود در نواها و آیین‌ها که در طول سال‌های سال با روح و روان مردم کشورمان پیوند خورده‌است، موجب گشته تا امروزه ملودی‌های مشهوری از خوانندگان و آهنگ‌سازان لس‌آنجلسی و دیگر گونه‌های ادبی و موسیقیایی نا مرتبط به مجالس عزاداری راه پیدا کند که نتیجه آن از بین رفتن بسیاری از آن همه مولفه‌ی اصیل، بزرگ و ارجمند بوده است. استفاده از ملودی‌های موسیقی پاپ از اسپانیا گرفته تا ترکیه و هم‌چنین به‌کار گیری تصنیف‌های مشهور ملی و محلی توسط برخی از نوحه‌خوانان ناآگاه و شعر گذاری و باز تولید آن‌ها باعث از بین رفتن فرم و محتوای اصیل موسیقی مذهبی در ایران شده است. این ملودی‌ها و اشعار نوظهور و بی‌ریشه بیش از آن‌که ذکر مصیبت کنند، تداعی کننده اشعاری عاشقانه از زبان عاشق برای معشوق است. به نمونه‌های زیر دقت کنید؛
دوستش دارم چی کار کنم
چی کار با عشق یار کنم
گفته می‌خوام با یک نگاه
عقلتو تار و مار کنم
صید دو چشمونش شدم
کی می‌تونم فرار کنم
دوستت دارم چی‌کار کنم
خودت بگو چی‌کار کنم
کربلا رو از تو می‌خوام
خودت بگو چی‌کار کنم
چون به یه چشم به هم زدن
قربون چشم یار کنم
دوسش دارم چی‌کار کنم
چی‌کار با عشق یار کنم
خدا حسینو دوست دارم
خودت بگو چی‌کار کنم
یا؛
با این‌که من خوب می‌دونم آدمی بی اصل و نسبم
بده اجازه ای خدا عشقمو نقاشی کنم
خوب می‌شه قلب عاشقم یک طرح خوشگل می‌زنم
نقش یه مرد پهلوون طرح شمایل می‌زنم
به روی صفحه می‌کشم پیشونی بلند شو
ابروهای کمونی شو صورت آسمونی شو
تا که به چشماش می‌رسم کشیدنش چه مشکله
آخه چشای یار من سیاهه خیلی خوشگله
اهمیت بار کلامی نوحه‌ها و مرثیه‌ها کم‌تر از موسیقی یا ملودی فاخر آن‌ها نبوده و نیست به‌طوری‌که بسیاری از کلام نوحه‌ها توسط شاعرانی سروده می‌شده که با قواعد و اصول ادبیات ایران آشنا بوده‌اند. اکنون و با کمال تاسف کاربرد اشعار شاعران آگاه در نوحه‌ها جای خود را به استفاده از نوعی کلام نازل داده است که در پاره‌ای مواقع موجب رواج نوعی از نوحه‌خوانی یا مرثیه‌سرایی شده که از مسیر اصلی خود خارج، و پیش‌از آن‌که در تلاش برای جلب رضایت عموم باشد، کسانی را راضی می‌کند که انواع موسیقی پاپ یا رپ مورد پسندشان است و در این بین کسانی که هم‌چنان دل در گرو حفظ اصالت‌ها دارند می‌باید تلاش بسیار کنند تا شاید در  یک سی‌دی از نوحه‌خوانان درگذشته یا محله‌ای قدیمی نغمه‌ای اصیل از اندک نوحه‌خوانانی بشنوند که هنوز تسلیم این بدعت‌گذاری شوم نشده‌اند. 

منابع:
1- «سرگذشت موسیقی ایران»، استاد روح‌الله خالقی
22- «موسیقی مذهبی ایران»، حسن محشون
3- گفت‌وگوی استاد جلیل شهناز با خبرگزاری مهر

 

 *چاپ شده در سیمره‌ی 428 هفدهم آبان ماه 1396

 

1 نظر

  • پیوند نظر  مجتبی مجتبی سه شنبه, 23 آبان 1396 ساعت 22:10

    قسی القلب صحیح است.مطلب جالب و منسجمی بود.بیت این حسین کیست...بعیداست از محتشم کاشانی باشد.چون شعری ساده وعاری از ظرایف شاعرانه است و از صاحب ترکیب بند معروف "بازاین چه شورش است که در خلق عالم است..." سرودن چنین ابیاتی دور از انتظاراست.

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال دهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، چهار راه بانک، کوچه‌ی شهید جلال سرباز