شما اینجا هستید: خانهمقاله...خواهران ماه و خورشید... ( واکاوی شعر بنفشه و خاطره حجازی)

...خواهران ماه و خورشید... ( واکاوی شعر بنفشه و خاطره حجازی)

دوشنبه, 22 مرداد 1397 ساعت 08:41 شناسه خبر: 3767 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

نخست:  بنفشه حجازی

ـ داستان از زمانی شروع شد/ که نمایش روی آنتن رفت./ حدسم کاملاً درست بود/ تو اصلاً عاشق نبودی/ در یکی از رستوران‌های شهر شنیدم:/ «کلمات اعتبار خود را از دست داده‌اند»/ مدتی ست که از تو خبری نیست/ مثل برمودا/ هنوز هم مرسوم است؟/ از زندگی‌ات چیزهایی را وام می‌گیرم/ جدول جمعه/ لوستر تاریک/ و هزارانم برداشت/ که همه از خلق موقعیت‌های دراماتیک/ برای دوست داشتنم/ حرف می‌زنند/ خط به خط با تو بودن؟/ نه فقط/ من فقط/ لابه‌لای اشیا/ با خودم چت می‌کنم./ «اعتراف می‌کنم»
بنفشه حجازی (1) در شعرهایش به موضوع‌های گوناگونی پرداخته است و بیش‌تر از تشبیهات معقول به محسوس بهره می‌برد.


بافتارهای استفهامی معطوف به طبیعت زبان ساختاری است و دیالکتیک فراشخصی هم بسته‌ی توصیف‌های واقع‌گرایانه می‌باشد. زنجیره‌های معنایی در مدار مؤلفه‌های به هنجار حرکت می‌کنند و تناقض‌‌های «تقارنی‌ـ تقابلی» هم بسته‌ی درون‌مایه‌های «تغزلی‌ـ غنایی» است:
ـ دلم که می‌گیرد/ دره‌ها سقوط می‌کنند/ و سنجاقی از ماه/ بر پیراهنم تکرار می‌شود./ «اعتراف می‌کنم»(2)
شاعر/ راوی سعی دارد در رویکرد‌های فرمی و محتوایی موازنه ایجاد کند و با تأکید بر تصاویر روایی و ظرفیت‌های زبانی، کلمات را به رقص معنا درآورد و با تصویرگری «طبیعت، انسان، پدیده‌ها» تعابیری رازآمیز را ثبت کند. برای گریز از تک معنایی به مؤلفه‌های فلسفی و عرفانی روی می‌آورد و به واسطه‌ی عناصر دینامیک به سمت تصویرگرایی‌های آشنا می‌رود. با توجه به جهان‌بینی «کانتی‌ـ دکارتی» مفاهیم عینی و ذهنی را به تصویر می‌کشد و با تقابل‌های دوگانه استعاره‌پردازی را به اوج می‌رساند. با رفتار آگاهانه نسبت به زبان روایی نمودهای رمانتیک را رقم می‌زند و با انگاره‌های محسوس ذهنیت ساختاری را بنیان می‌نهد تا با ایده‌های مختلط ذهن مخاطب را به چالش بکشاند:
ـ اعتراف می‌کنم/ مترجم اشتباه کرده است/ که تو در نقش یک شکار شب زی/ درخشیده بودی/ و احتمال می‌دهم/ خودکار آبی ننوشته باشد/ من به هنگام رانش زمین/ پیراهنی سبز داشتم/ اعتراف می‌کنم/ ضمانتی وجود ندارد/ با گذر از پلکان‌های سنگی/ و گذرگاه‌های پر از ازدحام/ از یقین اضطراب‌آمیز/ پژمرده نشوم/ تا قبل از روشنایی/ اعتراف می‌کنم/ آرام/ آرام/ صدای تو به محاق می‌رود/ و مرگ مشکوک یک گلوله/ شهر ساکت می‌شود/ و اعتراف می‌کنم/ که این تصادف هیچ کشته نداشت/ جسد یک زن/ گزارشی در هزار صفحه نیست/ میزانسنی ست که/ خودش را مسدود می‌کند/ و این نکته را تکذیب می‌کنم./ «اعتراف می‌کنم»
روایت‌های غیرروایی سبب انتقال مفاهیم می‌شوند و تقابل‌های تناقضی ساختار زبان را برجسته می‌کند. ساختار جذاب متن به علت پدیده‌های متناقض نما و لایه‌های انتزاعی است.
تصاویر روایی و ساختار فرمی بر واقعیت‌های هنجارمند استوارند. «زبان، فضا، لحن» ماهیت کنش‌مندانه دارند و روایت‌های استعاری هم پیوند دیالکتیک فراحسی است. ساختار سمپاتیک هم پیوند چندلایگی زبان است که در محوریت «عشق‌ـ مرگ» بر لایه‌های معنایی می‌افزاید:
ـ دستمال‌کاغذی/ پاسخی ست دست دوم/ به سال‌هایی که پنهان کرده‌ام./«اعتراف می‌کنم»
برتری زبان روایی وابسته به جسارت‌های لفظی و فضاسازی‌های «تقابلی‌ـ تعارضی» است. عوامل ثانویه‌ای چون ساختار معنایی و حُسن تعلیل ناظر به عینیت‌مندی می‌باشد. استعاره‌های ملموس چارچوب متن را انسجام می‌بخشد. گره‌خوردگی احساس و عاطفه شعر را باورمند جلوه می‌دهد و درنگ بر تصاویر واقع‌گرایانه حاصل تداعی‌های تقارنی‌ـ تقابلی ست.
لایه‌های تعلیقی در بستری از تناقض و تردید ظهور می‌کنند و بازی‌های لفظی محسوس زمینه‌ساز ساختارهای چندمعنایی است. در این انگاره‌ها ذهنیت از عینیت جدا نیست، تک‌گویه‌های توصیفی تعمیم دغدغه‌های فردی اجتماعی است و فضای طبیعت‌گرایانه و مفاهیم انسانی از حلقه‌های سایه‌ـ روشن شعر است:
ـ تا لبانم گُلی ست/ تو هیچ‌گاه پیر نخواهی شد/ چراغ را روشن کن/ و برای دوباره خواندن/ علامتی بگذار!/«اعتراف می‌کنم»
لایه‌های حسی‌ـ شهودی ناشی از آشنایی زدایی‌های«لفظی‌ـ معنایی» است و چند ژانره کردن متن در غشای ظریفی از بدیهیات و روزمرگی‌های هستی‌مند نمود و بازنمود دارد .
«من» محوری در ساختار دیالکتیک فراشخصی بافتاری هستی‌گرایانه دارد و مفهوم مداری متأثر از الگوی متعارف زبانی است که تکثر معنایی را به دنبال دارد، از این جهت سطرهای متوازن و متناسب هم بسته‌ی عناصر استفهامی است.
شاعر به گونه‌ای متفاوت حرکت می‌کند، سعی دارد با مفاهیم بدیع  به سمت ظرفیت‌های ساختاری حرکت کند. به واسطه‌ی تعلیقی شگفت، از ساختارشکنی‌های رایج پرهیز می‌کند و با تراکم تصاویر روایی، انسجام واژگان ذهنیتی شهودی را به نمایش می‌گذارد. در یک حرکت دیگر، ذهن خویش را از فرم لایروبی کرده تا سبب‌ساز ماهیت استتیک شود، برای گریز از روایت‌های خطی بعضی عناصر را جا می‌گذارد تا مخاطب در برداشت‌های ذهنی مردد بماند:
ـ یک دانه بلوط میهمانم کن/ و فقط بگو: الو!/ دوازده/ عاقبت همه‌ی ساعت‌هاست./«اعتراف می‌کنم»
بنفشه حجازی مانند یک معمار دگراندیش برای ترمیم بنایی کهن از اشکال نامنظم و غیرمتقارن مدرن استفاده می‌کند!

دوم: خاطره حجازی
ـ شبی که قتل من شکل گرفت تصادفی بیش نیست شبی که قتل/ من شکل گرفت کفنی روی پلک‌هام کشیده‌اند: شبی که قتل من شکل گرفت/ تصادفی بیش نیست/ شبی که قتل من شکل گرفت/ سایه‌ام را با تیر می‌زنند اما  زنی که به لعنت خدا هم نمی‌میرد:/ پوست کفتار پوشیده‌ام/ زنی در برگ‌های چای آینده‌ام را می‌دید/ من که از آینده‌ام می‌ترسیدم/ به آن زن شلیک کردم/ سایه‌اش را با تیر زدم/ (و من مثل دلقکی ادای او را برای شما درمی‌آورم خواهش می‌کنم کمی بخندید تا دلم خنک شود)/ برای خداحافظی دیر شده است/ کاردهای تیز من روی بشقاب تو جامانده است/ شام شما را روی دیس چیده‌ام/ آس پیک/ این برگ آخر این فال است./«اندوه زن بودن»
اقتدارگرایی در شعرهای خاطره حجازی وابسته به مخاطب محوری است. انگاره‌های بیانی و توصیف ساختاری در فضای مه‌آلود وابسته به هسته‌ی انتزاعی می‌باشد. آن‌چنان که «هنجار و ناهنجاری» و «ساخت‌مند و غیرساخت‌مندی» مفاهیم متناقض را به ذهن متبادر می‌کند.
ترکیب‌های تأویلی، چندوجهی زبان روایی ابعاد پیچیده‌ای از رئالیسم انتزاعی است. راوی سعی دارد، عناصر پست‌مدرن را به شعر تزریق کند، حرکتی از ذهنیت به عینیت که تصاویر روایی در آن غریب افتاده است:
ـ ولی در زندگی لحظه‌ای هست/ که مثل مرگ، مچ آدم را می‌گیرد/ و پلک طفره به کاری نمی‌آید/ـ باید دیدـ  (ماهی می‌داند/ که در دام تضاد/ تنها خودش را زخمی می‌کند،/ با این همه، سرشت ناباوری،/ تقلاست.)/ و خارپشت بغضی/ در گلوگاه باور./«اندوه زن بودن» (3)
بافتار شعرهای خاطره حجازی فراتر از حس‌آمیزی است و زبان دراماتیک تاکید بر تجربه و تجریدگرایی می‌باشد. تلفیق فضای اجتماعی و فضای عاشقانه بر لایه‌های زیباشناختی افزوده است و عواطف زنانه در لایه‌های زیرین شعرها حس شدنی می‌باشد. عناصر اجتماعی در محور متناقض‌نما بر محور عمودی یا طولی استوارند و دیالکتیک ، نوعی اعتراض به فرم ساختاری است.
«شعرـ فلسفه» در سه محور «عشق، طبیعت، انسان» جز لایه‌های غالب شعرهاست. فهم پدیده‌ها در دریافت‌های حسی به شکل محسوس مشهود است. در بعضی از مضمون‌های عاشقانه‌ـ اجتماعی شاعر سعی دارد با لحن خطابی زبان فرمی را ارتقا دهد. بعضی بندها از لحاظ ساختار معنایی پایان‌بندی استفهامی دارند و بازآفرینی و بازنمایی واقعیت‌های ذهنی هم پیوند ضمیر ناخودآگاه می‌باشد:
ـ مرا خفته مپندارید/ و یارای اینم باد!/ تا که قهرش را/ بر قلعه کوب شور و خورشید/ چون گردویی تازه بگشایم؟/ راهی صعب در پیش است./ «اندوه زن بودن»
 مجنون‌ سرایی، گروتسک، تناقض و تقابل از محورهای کلامی است. شعرها براساس محوریت زبانی تکثرگرایی شکل‌گرفته‌اند. مؤلفه‌های چندصدایی و تکثرگرایی به ساختار تأویلی زبان کمک می‌کنند و تصاویر ذهنی (انتزاعی) از تنوع مضمونی برخوردارند:
ـ به خود گفتم:/ برخیز/ سوسک نیم مرده در سطل زباله؟/ بیش‌تر از تو/ برای زندگی دست و پا می‌زند./«اندوه زن بودن»
زیر لایه‌های شعر از چنان مفاهیم گسترده‌ای برخوردارند که ضد ارزش‌ها را تبدیل به ارزش می‌کند. تقابل بین «هستیـ نیستی» و «بودـ نبود» در سایه‌ی تأویل‌های گوناگون کلاژوار است.
ساختار دینامیک شعرها وابسته به واکنش‌های «عاطفی‌ـ حسی» است و «خود» فاعلی به سمت چندصدایی می‌رود، استعاره‌های ساده و پیچیده نشئت گرفته از ساختارهای مختلف لفظیـ کلامی است و فرافکنی‌های «عشق‌ـ مرگ» مضامین انسان‌گرایانه را به چالش می‌کشاند:
ـ کم‌کم درختی کهن شدم/ که باد،/ حضورش را به هیچ می‌گیرد/ و باغبان جوابش می‌کند./ اما در سرم هزار کلاغ ناشی/ نت معشوش وحشتم را قار می زند/ و من دلم می خواست/ به گونه‌ی گیلاسی/ در خامه‌ی لبان تو پنهان شوم/ و بگویم: دنیا دروغ است/ دروغ است/ دروغ!/ «اندوه زن بودن»
خاطره حجازی معمولاً به سمت و سوی مفاهیم و موضوعاتی می‌رود که جامعه سعی در مخفی داشتن آن‌ها دارد، مثل پرنده‌ی شکسته‌بالی ست که با وجود باد مخالف سرسختانه پرواز می‌کند!

پی‌نویس‌ها‌:
 1- «بنفشه حجازی بیش از هر چیز، یک پژوهش‌گر وضعیت زنان در طول تاریخ است. او پیش از آن‌که شاعر و نویسنده باشد، زنی است که هویت تاریخی خود را از میان، ترانه‌ها، متل‌ها و واگویه‌های زنانه با هر شکل و نشانی و در هر دوره از تاریخ، از عهد باستان گرفته تا صفوی، قاجار و مشروطه پشت سر گذاشته و می‌آید و می‌رسد به زنی که در شعرهای خود، عواطفش را بی‌پرده و بدون لاپوشانی بیان می‌کند.» گفت‌وگوی فصل‌نامه ادبی درگاه، شماره‌ی 5، تابستان 1392.
2- اعتراف می‌کنم، بنفشه حجازی، نشر همراه، چاپ اول 1383.
3- اندوه زن بودن، خاطره حجازی، نشر اثر، چاپ سوم 1377.

*چاپ شده در سیمره 461(18 اَمرداد 97)

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004