شما اینجا هستید: خانهمقالهبن‌مایه نوروز

بن‌مایه نوروز

یکشنبه, 03 فروردين 1399 ساعت 14:08 شناسه خبر: 4991 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
دکترعطا حسن‌پور دکترعطا حسن‌پور سیمره

بن پیدایش هر پدیده فرهنگی را باید در روابط انسان و زیست بوم، جامعه و مبانی اعتقادی جست‌وجو کرد. اسطوره‌ها، افسانه‌ها و قصه‌هایی که با مضمون‌های گوناگون و ساختی همانند، درباره نوروز وجود دارند و همین‌طور باورها و تجربه‌هایی که پایه رسم‌ها و آیین‌های نوروزی شدند، همه در همین شرایط اقلیمی و طبیعی پدید آمدند.

 

گفتنی است که در بیش‌تر مناطق جهان، بهار و بیداری طبیعت، و آداب و رسم‌هایی همراه است؛ اما انطباق جشن بهار با تقویم ملی و رسمی، ویژگی منحصر جشن نوروز است. بنابراین، نوروز خاستگاه سرزمینی در پهنه جغرافیای فرهنگی است. این جشن آیینی، برخاسته از مجموعه شرایط طبیعی و بن‌مایه‌های اعتقادی مردمان حوزه‌ی فرهنگی ایران است.  نوروز بی‌وابستگی به قوم، دین و یا گروه خاصی در سراسر این پهنه گسترده، در جان فرهنگ مردم نشسته و وجه مشترک همه گروه‌های قومی و اعتقادی است. همه‌ی اقوامی که به این سرزمین آمدند و همه جریان‌های اعتقادی که در این جا رواج پیدا کردند، آن را پذیرفتند، از آن مایه گرفتند و البته بر آن اثر هم گذاشتند. از این رو، نوروز دفتر نانوشته تاریخ این سرزمین‌ها و مردمان نیز هست. 

پیشینه‌ی نوروز

ورود آریاییان که بزرگ‌ترین گروه‌های قومی مهاجر به سرزمین‌های ایرانی در آسیای مرکزی و فلات ایران بودند، به حدوداً چهارهزار سال پیش، برابر هزاره‌ی دوم پیش از میلاد مربوط می‌شود. زمان تقریبی پیدایش آیین زردشت را نیز بین 1200 تا 1700 سال پیش از میلاد دانسته‌اند، اما نه در اسطوره‌های پیش از مهاجرت آریاییان و نه در کتاب مقدس اوستا، نام و نشانی از نوروز نیست. ولی در دوره‌های بعد که آن‌ها با فرهنگ ساکنان بومی سرزمین‌های ایرانی درمی‌آمیزند، نوروز بزرگ‌ترین جشن و آیین زردتشتیان می‌شود. برای هخامنشیان، نوروز چنان اهمیت می یابد که بنای عظیم و شکوهمندی هم‌چون تخت جمشید، به عنوان جشن‌گاه و پایتخت آیینی برگزاری مراسم جشن نوروز اختصاص پیدا می‌کند. نقش برجسته‌های هدیه‌آوران و پله‌های ورودی تخت جمشید، بخشی از مراسم نوروزی بارعام شاهنشاهان هخامنشی است. 

در دوره‌های پس از هخامنشی، بیش‌ترین اطلاع را از زمان ساسانیان داریم. یادکردنی است که اگرچه تاریخ نویسان معمولاً آیین‌ها و رسم‌های سنتی را از منظر حکومتی به قلم درمی‌آورند اما گه‌گاه و به مناسبت‌ها ردپایی از رسم‌های مردمی و سنتی هم در آثارشان دیده می‌شود. از متون دوره‌ی ساسانی و آثار مکتوب چند قرن نخست دوره اسلامی که پاره‌ای از رسوم را نقل کرده‌اند، چنین برمی‌آید که رسم‌های سنتی نوروزی، هم در بین توده‌ی مردم و هم در دستگاه‌های حکومتی، به تناسب شرایط هرکدام، برگزار می‌شده‌است. به خاطر تداوم قرار و قانون گرفتن مالیات و هدایا، هم‌چنان نوروز را در دستگاه حکومتی خویش استمرار دادند و به رسمیت شناختند، به‌طوری که در زمان برخی از خلفای عباسی، نوروز به پیروی از دربار ساسانی، با همان شکوه و تشریفات برگزار می‌شد. 

در زمان ملکشاه سلجوقی، خیام و دانشمندان همکارش، با محاسبات ریاضی و نجومی، زمان دقیق تحویل سال و آغاز اعتدال بهاری در روز نوروز را که به سبب کبیسه متغیر شده بود، تعیین و در جای خود تثبیت کردند. چون این کار به دستور سلطان ملکشاه انجام گرفت، از آن پس صفت سلطانی نیز همراه نام نوروز بر صفت پیشین "نوروز جمشیدی" افزوده گشت. 

در دوره‌ی صفویان که آیین تشیع، مذهب رسمی ایران شد، ویژگی نوروز، تاکید بر پیوند آن با عناصر آیینی شیعی است. 

در دوره‌ی قاجاری، به ویژه در زمان ناصرالدین‌شاه، مراسم سلام رسمی نوروز، با تفصیل بسیار در کاخ گلستان برگزار می‌شد. اما همواره مراسم نوروز در میان مردم و بستر فرهنگ مردم جاری بوده است.

مجموعه مراسم نوروزی

نوروز به سبب طول زمان برگزاریش که به تفاوت مناطق مختلف، از یک ماه پیش از بهار تا اواخر فروردین را در بر می‌گیرد و به سبب پهنه وسیع جغرافیایی و پیشینه‌ی کهن آن و گذر از دوره‌های مختلف تاریخی، صورت‌های گوناگونی از فرهنگ معنوی و مادی را در بر دارد. از آن جمله است، باورها، رفتاهای آیینی و زبانی، مهارت‌ها، هنرها و نیز اشیای گوناگونی از ابزارها و وسایل کار و زندگی که در مراحل  مختلف برگزاری جشن، به کار گرفته شدند. 

رسم‌های نوروزی را در سه بخش پیش از نوروز، شب و روز نوروز، و پس از نوروز می‌توان طبقه‌بندی کرد. مجموعه این رسوم، بیانگر جایگاه نوروز در فرهنگی ایران و وحدت فرهنگی کشور است؛ اما در جزئیات رسوم، هر منطقه ویژگی‌های محلی خود را دارد که تنوع و غنای فرهنگی را در پهنه گسترده سرزمین می‌نمایاند.

از رسوم پیش از نوروز، پاکیزه‌سازی خانه و فضای کار و زندگی (به گویش لری: کاردُرسی) و تدارک برگزاری عید است. از تهیه پختن نان و شیرینی‌های عیدی تا خرید کفش و لباس نو، به خصوص برای کودکان، آماده کردن سبزه پای سفره هفت‌سین و در شهرهای کوچک و روستاها، پختن غذای آیینی سمنو که امروزه در شهرهای بزرگ، این هر دو (سبزه و سمنو) از بازار تهیه می‌شود. هم‌چنین، نمایش‌های نوروزی که رفتن زمستان و سرما و آمدن بهار را در بیان و رفتار خود دارند، پیام آوران نوروز و بهارند. 

دو رسم آیینی عمده در مجموعه رسم‌های پیشاهنگ نوروز، یکی چارشنبه سوری در شب و روز آخرین چهارشنبه سال و دیگری، یاد گذشتگان و رفتن سر مزار آن‌ها در غروب آخرین جمعه سال است. این هر دو رسم، از شمار آیین‌های "پنجک" یا پنج روز آخر سال بوده است که هنوز در گوشه و کنار کشور رواج دارد. 

ارزش‌ها و کارکردها:

نوروز ارزش‌ها و کارکردهای بسیار دارد که مشکل می‌توان هریک از آن‌ها را مهم‌تر از دیگری به شمار آورد با وجود این یکی از عمده‌ترین نقش‌های نوروز ایجاد وحدت و تقویت هم‌بستگی‌ها و یگانگی‌هاست، نقش وحدت‌آفرینی نوروز هم در کلیت برگزاری جشن است و هم در یک‌یک رسم‌های آن به چشم می‌آید که به نمونه‌هایی می‌پردازیم: 

باورها و رفتارهای آیینی در سنت‌های نوروزی معمول در گوشه و کنار کشور، همه سرشار از عناصر مهرآفرین و آشتی سازند.  خانواده، نخستین هسته‌ی اجتماعی است که در شمول کارکرد وفاقی نوروز قرار می‌گیرد. در نوروز، مردم هرجا باشند، به خانه و کاشانه خویش برمی‌گردند تا هنگام تحویل سال و صبح نوروز، در جمع خانواده و کنار هفت‌سین خانه خود باشند. این حضور جمعی خانواده در پی فعالیت‌های یک ماهه پیش‌باز نوروز در همه‌جا همراه با آدابی است که رعایت آن‌ها، در انسجام خانواده و نزدیک کردن دل‌ها نقش کارا و پویا دارد. برای حضور در کنار سفره عید و لحظه تحویل سال که هر دو از بار تقدس برخوردارند، باید پاکیزه بود و آراسته و به ادب کنار سفره نشست. آیینه و آب، شمع یا چراغ روشن، کتاب خدا و شمایل مقدس، سبزه نورسته و سکوت در انتظار آمدن نوروز و سرانجام دعای تحویل سال و ...، فضایی رازآمیز و روحانی ایجاد می کند. فضایی که برای همیشه در زندگی و در ذهن و خاطره کودکان، تصویری ماندگار و آمیخته با شادی و محبت باقی می‌گذارد و بزرگ‌ترها را به فراموش کردن دل آزردگی‌ها می‌خواند و سپس، کلام مبارک‌باد و صدسال به این سال‌ها (به از این سال‌ها)، عیدی دادن و عیدی گرفتن و شیرینی سفره‌ی هفت سین که همه را شیرین‌کام می‌کند و راهی دید و بازدیدهای نوروزی. 

 

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004