شما اینجا هستید: خانهمقالهعدالت اجتماعی جان رالز و اصلاح‌طلبان

عدالت اجتماعی جان رالز و اصلاح‌طلبان

سه شنبه, 31 تیر 1399 ساعت 00:08 شناسه خبر: 5291 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
عباس کاظمی عباس کاظمی سیمره

اعتراضات آبان‌ماه سال نودوهشت در بسیاری از شهرهای ایران و قهر اکثریت مردم با صندوق‌های رأی در انتخابات اسفند همان سال، دو حادثه‌ی مهم درسال نودوهشت بود که راهبران و تئوریسین‌های اصلاح‌طلبان را وادشت تا به تفکر و انتقاد از مواضع تاکنونی خود بپردازند.

یکی از مواردی که به صراحت در گفتارها و نوشته‌های خود به آن اعتراف کرده‌اند غفلت از مسئله «ع

دالت اجتماعی» در گفتارها و رفتارهای سیاسی تا کنونی بوده است، امروزه در مصاحبه‌ها و سخنان تحلیل‌های افراد این جریان سیاسی با صراحت بیش‌تری از آن سخن به میان می‌آید. و به‌طور مشخص تاکید بر نظریه عدالت جان رالز می‌شود. دکتر بشیریه در کتب و مقالات متعددی عدالت جان رالز  با قلمی سلیس و روان توضیح داده است. و هم چنین ترکیب آن را با نظریه گستره‌ی عمومی و ایده‌آل کلامی هابرماس توصیه نموده است. در این نوشتاربر این نظریه مروری کوتا داریم.

 

مفهوم عدالت در اندیشه‌‌ی سیاسی: 

 دکتر بشریه می‌گوید: مفهوم عدالت از اساسی‌ترین مفاهیم در فلسفه‌ی سیاسی است و پرسش‌هایی مانند: شیوه‌های درست زندگی در سطح فردی، جمعی و سیاسی، حقوق و تکالیف افراد، ماهیت سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی دولت‌ها، بهره‌برداری متعادل از ثروت و شیوه‌ی توزیع آن و اهداف مختلف زندگی همه جزیی از بحث عدالت به‌شمار می‌آیند. مبحث عدالت در معنای عملی  با مفاهیمی چون برابری، اخلاق، قانون، انصاف و آزادی هم‌خانواده می‌باشند، از همین رو مفهوم عدالت در معنای گسترده آن با همه‌ی مفاهیم و ارزش‌هایی که برای انسان گرامی و ارجمند هستند، پیوندی نا گسستنی دارد. عدالت در معنای وسیع متضمن مفاهیم  امنیت، آزادی و برابری و رفاه عادلانه است. مسئله‌ی اصلی فلسفه‌ی سیاست هم کاربرد محدود قدرت و توزیع عادلانه آن است به‌نحوی که زندگی عادلانه از حیث سیاسی تأمین شود.

جان رالز از فلاسفه‌ي قرن بیستم است که کوشیده است یکی از پیچیده‌ترین مسائل فلسفه‌‌ی سیاسی یعنی عدالت را حل کند. دانشمندان بسیاری از نظریه وی الهام گرفته‌اند. بحث او درباره‌ی عدالت معطوف به ساخت جامعه به‌طور کلی و نهادهای تشکیل دهنده‌ی آن است. نهادهای اجتماعی شیوه‌ی دسترسی افراد به منابع را معین می‌کنند و قواعد تعیین حقوق و امتیازات و رسیدن به قدرت سیاسی و انباشت سرمایه را در بردارند. جوهر اندیشه رالز عدالت به معنای انصاف است. و انصاف به روش اخلاقی رسیدن به اصول عدالت مربوط می‌شود.

اصول عدالت جان رالز:

رالز دو اصل اساسی برای عدالت مطرح می‌سازد که در واقع تصویری از جامعه لیبرال دموکرات به دست می‌دهد که طبق نظر وی جامعه‌ای است عادلانه و انتظار او را از عدالت تأمین می‌کند.

1-اصل بیش‌ترین آزادی برابر: اصل اول از آزادی برابر و فرصت‌های برابر دفاع می‌کند، در اصل اول، حقوق سیاسی و مدنی هرکس با دیگران برابر است و هر نهادی حقی مساوی به آزادی در وسیع ترین معنای آن دارد که در عین حال با آزادیی مشابه برای همگان سازگار  است و نابرابری‌هایی که در ساختارها تعین وحفظ می‌شوند سلیقه‌ای و خودمختار می‌داند مگر آن که عقلا بتوان انتظار داشت که به نفع همگان باشند ومناصب وابسته بدان‌ها به روی همگان باز باشد.

2-اصل دوم ناظر به این است که در چه وضعی می‌توان گفت نابرابری‌ها موجه و عادلانه‌اند. وی می‌گوید: تفاوت‌های موجود در بهره‌گیری از امکانات زندگی که  از ساختار جامعه ناشی می‌شود، اجتناب‌ناپذیر است. و هدف اصل دوم عدالت دقیقاً این است که تعیین کند درچه زمانی  این تفاوت‌ها عادلانه است، نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی باید به نحوی تنظیم شود که به نفع محتروم‌ترین  افراد باشد.

حکومت لیبرال دموکراتیکی که اصول عدالت رالز را اجرا می‌کند چه ویژگی‌های عمده‌ای دارد؟ 

 کوشش در نظارت بر اقتصاد آزاد از طریق وضع مالیات و انتقال درآمدها، حفظ رقابت در بازار، استفاده‌ی کامل از منابع، توزیع ثروت، تامین حداقل معیشت، ایجاد برابری در فرصت‌ها (از جمله در آموزش عمومی) جلوگیری از تمرکز قدرت، به سود آزادی و برابری فرصت‌ها ازجمله  ویژگی‌های یک حکومت لیبرال دموکرات می‌تواند باشد بنابراین از نظر اقتصادی نظام سرمایه داری خصوصی و آزادی  بازار کار و سرمایه هم‌چنان برقرار است. و نابرابری در درآمدها و در بهره‌مندی طبقات عادلانه و موجه است، درصورتی که منطبق با اصل دوم باشد. به موجب این اصل، نابرابری وقتی عادلانه است که موجب وخیم‌تر شدن وضع تهی‌دستان نشود. نابرابری مورد انتظار رالز در جهت ایجاد انگیزه و کارایی اقتصادی و شتاب پیشرفت صنعتی است.  

رالز استدلال می‌کند که چون نابرابری بیش از حد در درآمد به نابرابری در قدرت و سلطه می‌انجامد و تمرکز قدرت اجتماعی هم مانع آزادی و برابری فرصت‌هاست. پس حکومت باید برای رعایت این حد دخالت کند.  به‌طور کلی برطبق اصل اول رالز می‌باید ثروت از طبقات بالا به طبقات پایین سرازیر شود و دولت به این منظور در برابر گرایش عمومی بازار به تمرکز ثروت موانعی ایجادکند. اما برطبق اصل دوم عدالت، این‌گونه توزیع ثروت و مداخله دولتی نباید از حدی فراتر رود که کارایی و تولید اقتصادی را کاهش دهد و به انگیزه‌ی افراد آسیب برساند.

وی در تعبیری دیگر از شرط برابری فرصت‌ها سخن می‌گوید یعنی کسانی که استعدادها و توانایی‌های یک‌سان دارند، قطع نظر از وضع طبقاتی آنان باید امکان موفقیت یک‌سان داشته باشند بنابراین  باز بودن راه رسیدن به همه مناصب بر روی واجدان شرایط قطع نظر از طبقه آنان، رفع موانع آموزشی در راه پیشرفت  افراد، اجباری و رایگان شدن آموزش اولیه همگانی، حذف ملاحظات طبقاتی از حوزه‌ی آموزش، گسترش نقش مدارس در رفع نابرابری‌های طبقاتی و غیره شرط تأمین برابری در فرصت‌هاست. 

دکتر بشیریه معتقد است که اصل نابرابری باید چنان برقرار شود که اولا به سود همگان باشد و ثانیا متعلق به مناصب و مقام هایی باشد که راه رسیدن به آن بر روی همه باز است. بدین سان سهم افراد از امتیازات اجتماعی به تصادفات طبیعی و اجتماعی بستگی پیدا نمی‌کند. به نظر رالز هیچ امر تصادفی نباید در توزیع پاداش‌ها و امتیازات اجتماعی موثر باشد. به‌طور خلاصه دو اصل عدالت مبین این اندیشه است که هیچ‌کس نباید کمتر از آن‌چه در نظام توزیع برابر کالاهای اساسی کسب می‌کند به دست آورد، و نابرابری‌های حاصل باید به نفع کسانی تمام شود که وضع‌شان کمتر از وضع دیگران در این روند بهبود یافته است. و این همکاری اجتماعی موجب پیشرفت کلی جامعه می‌گردد.

چگونه به برداشتي از عدالت برسيم كه بر حوزه‌هاي مختلف قابل اطلاق باشد؟

رالز وضع نخستين ايده‌آل فرضي را پيشنهاد مي‌دهد. وضع نخستين ايده‌آل فرضي، وضعي است كه گروهي از خردمندان جمع مي‌شوند و به گزينش و تدوين اصول عدالت مي‌پردازند در اين وضعيت اين افراد مي‌بايستي منافع خود را در پشت پرده جهل قرار دهند در اين وضعيت اعضاي گزينش‌گر اصول عدالت چيزي در باره‌ی امتيازات طبيعي، اجتماعي، تربيتي، شغلي، مالي، ارزشي خود و موكلان خود نمي‌دانند دراين وضعيت گزينش‌گر نمي‌داند آزاد است يا برده، ترك است يا فارس يعني همگان حضور دارند. در واقع گزينش‌گران بايستي اين ويژگي‌ها را لحاظ كنند ودر مقابل منافع خود پرده‌اي بكشند تا آن‌ها را نبينند و در گزينش دخالت ندهند. و اصول عدالت بايد داراي ويژگي‌هايي باشد كه بين سياه و سفيد، زن و مرد، فقير و غني، باسواد و بي‌سواد، جوان و پير فرقي نبيند و نگذارد. 

دكتر بشيريه براي پاسخ به سوال چگونگي دست‌يابي به اصول عدالت مي‌گويد بايد دو موضوع را مد نظر قرار دهيم:

 ١-شكل رسيدن به اصول عدالت ٢-محتواي عدالت. وي محتواي عدالت را تابعي از شكل آن مي‌داند كه بايد در بستر شكل يعني در بستر توافق ودر حوزه‌ی عقل عمومي نتيجه‌گيري شود يعني همگان در رسيدن به برداشت مشتركي از آن دخالت داشته باشند به نظر ايشان نظريه جان رالز در تركيب با نظريه‌ی گستره‌ی عمومي يورگن هابر ماس مي‌تواند چنين شكلي را مشخص كند. وي وضعيت گزينشي ايده‌آل جان رالز را همانند وضعيت كلامي ايده‌آل مي‌داند. به‌طور كلي شكل رسيدن به اصول عدالت مستلزم دخالت عقل جمعي است، توافق جمعي بر سر عمل عادلانه شرط عدالت است و توافق جمعي در وضعيت كلامي ايده‌آل  اتفاق مي‌افتد كه مجالي براي عقل تك گفتار در هر مورد نخواهد بود.  وي مي‌گويد ذهن تك گفتار خواه فلسفي، خواه طبيعي و خواه ديني، چون بر اساس الگويي از پيش تعيين شده به مسئله عدالت و اصول  آن مي‌نگرد، به بنياد آن صدمه مي‌زند اديان به شيوه‌اي تك گفتاري نظر به محتواي عدالت دارند. هر وضعيت  تك‌ذهني و تك‌گفتاري  سر انجام به كاربرد زور و اجبار مي‌انجامد اما از توافق عقلاني حاصل از تر كيب وضعيت كلامي ايده‌آل و وضعيت گزينشي ايده‌آل به اصول عدالت مي‌رسيم.

اصلاح‌طلبان  باید براي استحكام و گسترش پيوند خود با جامعه مدني و بدنه اجتماعي و به‌ویزه اقشار کمتر برخوردار که جمعیت عظیمی از کشور را تشکیل می‌دهند،  بر اساس خرد جمعي حاصل از تركيب دو وضعيت پيش گفته اصول عدالت را استنتاج نمايند. و در برنامه‌های خود برجسته و به شعارهای مطالباتی  تبدیل نمایند، و در راستای تحقق آن‌ها به جد کوشا باشند، آن‌گاه از حمایت توده‌ای و مردمی پایداری برخوردار خواهند بود که می‌تواند توازن قوا را به نفع جبهه‌ی اصلاحات تغییر دهد و با پشتوانه‌ی اجتماعی قوی موانع توسعه‌ی همه‌جانبه را از پیش پا بردارد. 

منابع:

1-بشیریه، حسین(1392)، لیبرالیسم و محافظه کاری، تهران، نشر نی2-بشیریه، حسین (1395)، عقل در سیاست، تهران، نگاه معاصر

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004