شما اینجا هستید: خانهورزشسرمایه‌های اجتماعی، تیغ دولب

سرمایه‌های اجتماعی، تیغ دولب مطلب ویژه

سه شنبه, 08 تیر 1395 ساعت 17:34 شناسه خبر: 2095 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

فردین کریمی*- مقدمه: انسان‌ها در پس روابطی که با یک‌دیگر دارند، در بسیاری از موارد، به صورت ناخواسته یا بدون هدف‌گذاری از قبل، قادر به ساختن سرمایه‌های با ارزشی می‌شوند که افراد را قادر می‌سازد به شکل کاراتری با هم برای رسیدن به چیزهایی که به‌صورت انفرادی امکان‌پذیر نیستند، عمل کنند. اصطلاحاً به این سرمایه‌ها، سرمایه‌های اجتماعی  می‌گویند( 1و2 ). سرمایه‌هایی مثل اعتماد و موارد دیگر که در طول زمان به دلیل وجود همان اعتماد و حس نیاز به مشارکت، در جوامع سنتی‌تر مثل لرستان، ایلام، کرمانشاه، خوزستان و ... در قالب رسم‌ها و سنت‌های خوب و دارای کارکرد مثبت تجلی یافته‌اند؛ رسم‌هایی مثل «دووَتونه»، «پُرسونه» و ...


اما موضوع قابل توجه این است که سرمایه ایجاد شده، همانند تیغی دولب، می‌تواند هم کارکرد مثبت داشته باشند، هم منفی. وجود احتمال کارکرد منفی، هشداری است که ما را در استفاده از این سرمایه با ارزش و انباشته شده جامعه در طول سالیان دراز و فراز و نشیب‌های فراوان، محتاط‌تر می‌کند. چرا که غالب شدن وجه یا سوی منفی کارکردی سرمایه‌های اجتماعی به هر دلیل،  باعث از دست رفتن و کاهش حجم این سرمایه‌ها می‌شود. این‌در حالی‌است که در صورت غالب شدن وجه کارکردی مثبت سرمایه‌های اجتماعی، استفاده از آن‌ها، افزایش حجم سرمایه‌های اجتماعی را به همراه خواهد داشت.
آن‌چه که در ادامه به آن پرداخته می‌شود، بعد یا جهت کارکردی منفی سرمایه‌های اجتماعی است.
سواستفاده یا اختلاس در سرمایه‌های اجتماعی همان‌طور که گفته شد؛ سرمایه‌ی اجتماعی، بسان یک شمشیر دو دم، ماهیتی دو وجهی دارد. سرمایه‌ی اجتماعی، به لحاظ هنجاری و اخلاقی خنثی است؛ يعني نه مطلوب است و نه نامطلوب و فقط می‌تواند امکان‌پذیر بودن یا نبودن رفتار یا کرداری را ممکن سازند.(3)
حال این سؤال مطرح است که برای سرمایه‌های اجتماعی در چه صورت احتمال کارکرد منفی یا غالب شدن وجه یا سوی منفی، وجود دارد؟
یکی از مواردی که می‌توان به آن اشاره کرد، احتمال سواستفاده یا اختلاس در سرمایه‌های اجتماعی است که باعث غالب شدن وجه کارکردی منفی سرمایه‌ی اجتماعی می‌شود.
در توضیح فرآیند سواستفاده و اختلاس مورد نظر، می‌توان گفت؛ در بسیاری از موارد، سرمایه‌ی اجتماعی برای اثرگذاری در جهان اجتماعی بایستی شکل بگیرد، تعریف شده و روشن و برای همگان قابل احترام و رعایت باشد. چراکه فقط در این صورت است که سرمایه‌ی اجتماعی مثل اعتماد و قواعد و رسم‌های خوب در قالب ارزش‌ها و سنت‌ها دارای کارکرد می‌شوند و حیات یک شبکه از روابط اجتماعی را تضمین می‌کنند. هم‌چنین به این شبکه فرصت و توان تجلی در قالب خانواده‌های بزرگ و گسترده، گروه یا طایفه و ... را می‌دهد. هم‌چنین، گروه یا شبکه‌ی اجتماعی شکل‌گرفته برای معرفی خودش و اعلام موجودیت و لحاظ شدنش در چگونگی رخ دادن پدیده‌های اجتماعی، و هم‌چنین برای سهم‌خواهی و اثرگذاری‌اش در حیات اجتماعی، معمولا یک یا چند نفر، یا یک گروهی کوچک‌تر را به عنوان نماینده‌ به جامعه معرفی می‌کند(1)؛ این نماینده یا نمایندگان، دارای همه قدرتی هستند که گروه یا طایفه‌ی آن را دارد و از طرف اعضا، به نماینده‌گان بخشیده شده است؛ و نمایندگان امکان استفاده از این قدرت برای اعمال فشار علیه جهان خارج از شبکه و هم در مقابل اعضا‌ی گروه یا طایفه یا شبکه را دارند.
در این که در شبکه‌های اجتماعی سنتی مثل طوایف، روند طبیعی انتخاب نمایندگان معمولاً به صورتی است که به پشتوانه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی موجود، افرادی که عاقل‌تر و مورد اعتمادتر به نظر می‌رسند به‌عنوان نماینده انتخاب می‌شوند کم‌تر شبهه‌ای وجود دارد. اما برای همین افراد نیز امکان سواستفاده وجود دارد؛ به این صورت که در بعضی از موارد، مشاهده شده‌است نمایندگان سنتی طوایف، به پشتوانه و در اصل با سو استفاده از همان سرمایه‌های اجتماعی موجود در طایفه، درگیر زد و بند‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حتا فرهنگی  شده‌اند و در جهت مطالبات فردی، خانوادگی یا حتا گروهی اقدام کرده‌اند. این سواستفاده را می‌توان یک نوع اختلاس در سرمایه‌های اجتماعی به حساب آورد که در صورت آشکار شدنش، سرمایه‌های اجتماعی مثل اعتماد و مشارکت را به شدت تحلیل می‌برد. سو استفاده و اختلاس باعث غالب شدن وجه کارکردی سرمایه‌های اجتماعی می‌شود و پیوندهای درون گروهی را دچار آسیب می‌کند. این سست شدن یا از بین رفتن پیوندهای درون گروهی در یک شبکه‌ی اجتماعی، می‌تواند افراد را نسبت به سرنوشت گروه و حتا‌ جامعه، بی‌خیال و به فعالیت‌های واگرا مشغول کند، و آرام آرام به از هم پاشیده شدن آن شبکه‌ی اجتماعی و حتا از دست رفتن سرمایه‌های اجتماعی با احتمال کارکرد مثبت ختم شود.
از دیگر مواردی که می‌توان به سواستفاده از سرمایه‌های اجتماعی اشاره کرد، تصمیم‌گیری و جهت‌دهی طایفه توسط نمایند‌گان و بزرگان طوایف در مواقع خاص است. همان‌طور که می‌دانیم، طایفه با داشتن تعریفی از اعضا به عنوان ما و افراد خارج از طایفه به عنوان دیگران یا آن‌ها شکل گرفته است. اما این تعریف در مواقع خاص، بسیار آشکار‌تر و به عنوان مبنایی برای تحرکات سیاسی و اجتماعی در می‌آید. به عبارت دیگر، طایفه‌ها به دلیل وجود روابط اجتماعی محکم و در هم تنیده بین اعضا و اعتمادی که نسبت به یک‌دیگر دارند (سرمایه‌های اجتماعی)، قابلیت تعریف شدن و بازسازی به شکلی متفاوت‌تر از قبل را دارا می‌باشند. عبارت بازسازی به شکلی متفاوت‌تر از قبل، ناظر به این موضوع است که در این زمان خاص، از طایفه به عنوان یک گروه محکم با بافت بسته رونمایی می‌شود. بافت بسته‌ای که ضمن افزایش تعهد افراد نسبت به گروه و سرنوشت آن (کارکرد مثبت) با غریبه، غیرخودی و حتا دشمن خواندن دیگران، از تعهد اعضا نسبت به کل جامعه می‌کاهد (کارکرد منفی)(4) و همین است که می‌بینیم در زمان خاصی مثل زمان انتخابات شوراهای شهر و مجلس شورای اسلامی، طوایف بدون توجه به وضعیت و سرنوشت منطقه، با سو‌استفاده از سرمایه‌های اجتماعی که دارند، به شدت مطالبات طایفه‌ای خود را دنبال می‌کنند و در صورت داشتن اعضای‌ بیش‌تر، به دنبال سهم خواهی بیش‌تر از انتخابات هستند که بتوانند سرنوشت انتخابات را به نفع خود رقم بزنند. 
 هم‌چنین در این زمان مشاهده می‌شود که نمایندگان طوایف معمولاً به جای همه‌ی اعضا‌ی طایفه تصمیم می‌گیرند و معمولاً اعضا‌، حتا در صورت موافق نبودن، به دلیل انتظار متقابلی که از یک‌دیگر دارند (به عنوان یکی از سرمایه‌های اجتماعی) و هم‌چنین، هزینه‌دار بودن بالقوه شانه خالی کردن از بار این مسؤلیت، مجبور به همراهی و پذیرش می‌شوند؛ این مورد را نیز می‌توان از مصادیق سوء‌استفاده از سرمایه‌های اجتماعی دانست که به غالب شدن وجه یا سوی منفی کارکردی سرمایه‌های اجتماعی منجر می‌شود.
مورد دیگر از سوء استفاده از روابط و سرمایه‌های اجتماعی که می‌توان به آن اشاره کرد، درگیری‌ها و منازعات قومی و قبیله‌ای است که به پشتوانه سرمایه‌های اجتماعی رخ می‌دهد. پیوندهای درهم تنیده درون‌گروهی برای افراد قبیله اعتباری فراهم می‌کند که هر شخص می‌تواند به پشتوانه‌ی سرمایه‌های اجتماعی که دارد، شروع کننده‌ی یک درگیری یا نزاع قومی قبیله‌ای باشد. در بعضی از موارد مشاهده شده‌است که بازسازی طایفه به عنوان یک بافت بسته و محکم باعث شده‌است این منازعات، به دلیل وجود ظرفیت یا پتانسیل بالفعل ترغیب و بسیج همه‌ی اعضای قبیله برای مشارکت در این درگیری و منازعات، به دلیل انتظار متقابلی که از یک‌دیگر دارند، ماه‌ها و حتا سال‌ها طول کشیده و پیوندهای بین طوایف به شدت دچار آسیب شوند.
اگر دقیق‌تر نگاه کنیم می‌توان واقعیت‌های بیش‌تری در ارتباط با غالب شدن وجه یا سوی منفی کارکردی سرمایه‌های اجتماعی برشمرد؛ واقعیت‌هایی مثل تن دادن به ازدواج‌های اجباری که به دلیل نهادینه شدن و درونی شدن بیش از حد سرمایه‌های اجتماعی از قبیل احترام به قواعد و هنجارهای از پیش تعیین شده و سنت‌ها رخ می‌دهد، یا پذیرش و ادامه روابط اجتماعی ناخواسته به دلیل پای‌بندی بیش از حد به روابط موجود یا عدم امکان نقد یا تقابل با منابع تعریف روابط موجود و از قبل تعریف شده، یا انتخاب شغل‌های اجباری، مهاجرت‌های اجباری، انتخاب رشته و ادامه تحصیل‌های اجباری، خرید‌های اجباری و ...
 
بحث و نتیجه‌گیری
امروزه ارتباط سرمایه‌‌های اجتماعی با موضوعات دیگری مثل رشد اقتصادی، توسعه، سلامت و ... برای همگان روشن شده است. اما آن‌چه که بیش‌تر در درک این هم‌بستگی تأثیرگذار بوده است، توجه یک‌طرفه یا یک‌سویه به کارکردهای مثبت سرمایه‌های اجتماعی است، این در حالی است که سرمایه‌های اجتماعی دارای کارکرد منفی نیز می‌باشند. و آن‌چه که توضیح داده شد، صورت وضعیتی کلی از جامعه امروز مناطق کم‌تر توسعه یافته یا سنتی‌تر در ارتباط با کارکردهای منفی سرمایه‌های اجتماعی و هم‌چنین توجه به این موضوع که استفاده از پتانسیل سرمایه‌های اجتماعی و کاربری آن در مناطق کم‌تر توسعه یافته یا توسعه نیافته‌ای مثل استان‌های لرستان، ایلام، کرمانشاه ، خوزستان و ...، معمولا راه رفتن بر لبه‌ی پرتگاهی است که هر لحظه احتمال لغزیدن از آن وجود دارد.
امکان این که سرمایه‌ی اجتماعی بتواند به رفتارهای نامطلوب منجر شود، چیزی نیست که فقط جنبه‌ی نظری داشته باشد. دین، طبقه، قومیت، طایفه و ... با وجود آن که سرمایه‌های اجتماعی بالایی ایجاد می‌کنند، اما اگر کنش‌گران این شبکه‌های اجتماعی نتوانند از این شبکه‌ها که خود به نوعی شکاف‌های بالقوه و در مواردی بالفعل یک جامعه‌ی بزرگ‌تر به حساب می‌آیند، عبور کنند، احتمال تبدیل شدنشان به مبنا و ظرفیتی برای پی جویی‌های شخصی، خانوادگی و قومی، قبیله‌ای بسیار بالا خواهد رفت و احتمال غالب شدن سوی منفی یا بد سرمایه‌های اجتماعی بیش‌تر خواهد بود. بنابراین پیشنهاد می‌شود که خانواده‌ها، طوایف و ... در استفاده از سرمایه‌های اجتماعی، تمرین کنند و تلاش کنند که بتوانند از منفعت شخصی، خانوادگی و طایفه‌ای به نفع جامعه عبور کنند تا سرمایه‌های اجتماعی در مسیر پی‌جویی‌ها و مطالبات خصوصی هزینه نشود. چرا که در غیر این صورت، جامعه آرام آرام از سرمایه اجتماعی تهی می‌شود و علاوه بر آن‌که  از مسیر صحیح حرکت و پویایی منحرف می‌شود، امر مهم جامعه‌پذیری که تا قبل از آن می‌توانست زیر چتر سرمایه‌هایی مثل اعتماد و مشارکت و هنجارهای ضروری مثل انتظارهای معقول و عمل متقابل صورت بگیرد، آن‌گونه که باید اتفاق نمی‌افتد. هم‌چنین بهتر است به هر آن‌چه که به عنوان سرمایه‌های اجتماعی می‌شناسیم، بر اساس دانشی که هر روز آن را به روز می کنیم نگاهی بازاندیشانه داشته باشیم و با نگاهی نو در نقد آن‌ها بکوشیم.
آن چه که مشخص است، در این نوشتار، فرصتی برای پرداختن عمیق به دلایل غالب شدن وجه یا سوی منفی کارکردی سرمایه‌های اجتماعی نبود. هم‌چنین فرصتی برای پرداختن به تأثیر کارکرد منفی سرمایه‌های اجتماعی بر دیگر حوزه‌هایی مثل رشد و توسعه و سلامت و ... پیش نیامد. امید که در آینده‌ای نزدیک توسط دیگر کارشناسان این حوزه، این مسایل به نقد گذاشته شوند و این ارتباط‌ها بهتر از گذشته تبیین گردند و برای بهتر شدن اوضاع کلی جامعه‌ چاره‌اندیشی شود.

*کارشناس ارشد پژوهش علوم اجتماعی (پژوهشگری)

منابع:
1- تاجبخش، كيان ( 1385 )، سرمايه اجتماعي (اعتماد، دموكراسي و توسعه)، ترجمه‌ی افشين خاكباز و حسن پويان، تهران: شيرازه.
2- فيلد، جان ( 1386 )، سرمايه اجتماعي، ترجمه غلام‌رضا غفاري و حسين رمضاني، تهران: كوير. (برداشت شده از سایت جامعه‌شناسی شرقی www.orientalsociology.ir  در تاریخ 10/11/1393)
3- تنهایی، حسن ابوالحسن، و زهرا صومعه، 1388، بررسي نظري پژوهش‌هاي سرمايه  ‌ی اجتماعي در جامعه ايران، مجله فصل نامه علوم رفتاری، پاییز 1388  دوره  1 شماره1; از صفحه 29 تا صفحه 52 .
4- چلبی، مسعود( 1385 )، تحلیل اجتماعی در فضای کنش، تهران: نشر نی

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال دهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، چهار راه بانک، کوچه‌ی شهید جلال سرباز