شما اینجا هستید: خانهگزارشگزارش«سیمره»از یک مکان تاریخی/ تنها کنیسه‌ی یهودیان خرم‏‌آباد تخریب شد

گزارش«سیمره»از یک مکان تاریخی/ تنها کنیسه‌ی یهودیان خرم‏‌آباد تخریب شد

سه شنبه, 12 تیر 1397 ساعت 10:22 شناسه خبر: 3658 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
seymare seymare

کوچه‌ی یهودی‏‌های شهر خرم‌‏آباد، در محله‌ی تاریخی درب‏دَلاكان واقع شده است. این محلّه به ‏عنوان یکی از قدیمی‏‌ترین محلّه‌‏های آن شهر شناخته می‏‌شود و ساکنان قدیمی از همسایگی با یهودی‏‌ها خاطرات بسیاری از جمله آداب و رسوم‏شان مانند رفتار، پوشش، غذا، ازدواج، سوگ و عبادت دارند که پس از گذشت 40 سال هنوز در یاد و خاطر همسایگان زنده است.


«كليمي‏‌هاي مقيم خرم‏‌‌آباد به راحتي زندگي مي‏كردند و از طرق مختلف امرار معاش مي‏نمودند. ... [گرچه از مستقر شدن یهودیان در لرستان تاريخ دقيق و مشخصی در دست نیست، اما بنابر متون تاریخی حضور یهودیان در ایران بیش از ۲۷۰۰ سال هست.] ولي هر چه هست گورستان جُهودها، در منطقه‏ی حوض موسي با اين‏كه آثار آن‌ها به تدريج از بين رفته حكايت از ساليان فراواني دارد كه آنان در اين شهر ساكن بوده‏‌اَند.
كليميان خرم‏آباد با هم مسلكان خود در اغلب شهرها، بيش‌‏تر بروجرد ارتباط داشته و ازدواج و روابط درون‌گروهي خود را حفظ كرده‏اند. جالب اين‏كه كليمي‏هاي هر شهر به گويش مردم بومي آن‌جا صحبت كرده و فارسي صحبت كردن آن‌ها نيز سخت با فارسي قديم آميخته بود. هم‏چنين تنها قوم و قبيله‏اي در ايران بوده‏اند كه مي‏توانستند اصوات نوك زباني را ادا كنند در حالي كه ايراني‏ها با تمام تلاش از عهده‏ی تلفظ آن بر نمي‏آمدند. كليميان به هنگام سخن گفتن دست‏ها را زياد تكان داده و عضلات صورت را به حركت در مي‏آورند. ...تعدادي از يهوديان ساكن خرم‏آباد با تجارب دراز مدت اطبای سنتي خوبي از آب در آمده بودند. حكيم يعقوب از مطرح‏ترين آن‌ها به شمار مي‏رفته است. آشنايي نسبي آن‌ها با كتاب‏هاي طب سنتي نظير قانون بوعلي و تحفه‌ی حكيم مومن و عمري را سر و كار داشتن با بيماري‏هاي بومي و شناخت گياهان طبي و كاربرد آنان همه و همه كوله‌باري از تجربه را براي‏شان به ميراث گذاشته بود. ...كليمي‏هاي مقيم خرم‏آباد، اعياد و مراسم سنتي خود را در منزل يا كنيسه به‏جاي مي‏آوردند. سنت ديرپاي شنبه تعطيل و فارغ بودن يا فارغ نمودن خود از كار و پرهيز از هرچه كار و زندگي باشد در پاي‏بندي آنان به سنت‏هاي مذهبي يكي از اصول خدشه‌ناپذير آنان بوده است. ...از بزرگان مذهبي و مردمي آن‌ها فردي به نام ملا «اَكلو» بوده كه به شدت از او تبعيت مي‏كردند و حرمت او را داشتند. گاهي تعدادي از يهوديان مقيم بروجرد براي ديدن هم كيشان خود به خرم‏آباد آمده و بالعكس كليمي‏هاي خرم‏آباد به بروجرد مي‏رفتند و عوالم دوستي و مودت بين آن‌ها برقرار بوده است. جالب اين‏كه كليمي‏هاي بروجرد هم با همان گويش مردم بروجرد صحبت مي‏كردند و چيزي از آن‌ها كم نداشتند. ...يوسف شماش، نصير زرگر، فرج شماش، اسماعيل اطلس، ابراهيم يعقوبيان و چند تن ديگر از سرشناس‏ترين [مردم] اين اقليت مقيم در خرم‏آباد به شمار مي‏رفته‏اَند.«ایرج کاظمی، يافته، شماره‏ی اول، بهار/ تابستان 1379».
طبق اصل 13 قانون اساسی، یهودیان جزو ادیان رسمی در جمهوری‌اسلامی به شمار می‏روند، هم‌چنین درباره‏ی یهودیان ایران کتاب‏های مختلفی به رشته‏ی تحریر در آمده که هر کدام به نوعی موضوعات مختلف تاریخی، دینی، فرهنگی، اجتماعی و... آنان را مورد بررسی قرار داده است. از جمله‏ی کتاب‏هایی که درباره‏ی یهودیان خرم‏آباد اشاره داشته «دانش‏نامک خرم‏آباد» تألیف سیدفرید قاسمی/1394 می‏باشد. نویسنده درباره‏ی یهودی‏ها چنین آورده:«یهودی‏ها/ کلیمی‏ها: کوی، مشهور به ((محله‏ی جهودو/ جیوو، یهودی‏ها))، کوی، کمرکش خیابان فردوسی، ساکنان بیش‏تر زرگر، بزاز، باغ‏دار و طبیب بودند، یوسف، عزیز شماش، حکیم یعقوب، داکُل کحال، [ملک حریریان]، [خواجه یهودی]، از مشاهیرشان محسوب می‏شدند. تقسیم‏بندی داخلی داشتند: طایفه‏ی حکیم نصیر، طایفه‏ی دانیال...، رییسانی داشتند. یک دوره ((استر)) روزگار دیگری ((اکلو)) و دوره‏ای ((عزیز شماش))، آغاز سده‏ی چهاردهم خورشیدی 300 تَن بودند و 60 خانوار که در 30 خانه زندگی می‏کردند، حمام و کنیسه و گورستان خاص خود را داشتند. یهودیان: گرمابه/ حمام، جنوب کوی باباطاهر، دوره‏ی قاجار ساخته شد، گفته می‏شود بانی‏اَش حکیم بود و بعدها به یهودیان اختصاص پیدا کرد، دوره‏ی پهلوی دوم از میان رفت و بر روی زمین گرمابه فروشگاه و خانه ساختند(ص843).»
پس از انقلاب 57 با مهاجرت خانوارهای یهودی ساکنِ محله به اسراییل و دیگر کشورها مهاجرت نمودند و امروز هیچ خانواده‏ی یهودی‏ای وجود ندارد. اگر هم باشد یا مسلمان‏اَند یا دیگر علاقه‏ای به بروز دادن دین‏شان ندارند.
یادگار برجای مانده از یهودیان شهر خرم‏آباد علاوه بر چند خانه‏ی مسکونی، قبرستان و گرمابه، تنها کنیسه‏ی عبادت‏شان بود. کنیسه‏ای که آن‌جا فرائض مذهبی-تفیلا- انجام می‏دادند پس از انقلاب بدون متولی و خادم ماند. کنیسه در آن سال‏ها از گزند عوام مصون نماند و چندبار مورد تخریب قرار گرفت.
بنای آن بعدها به علّت عدم رسیدگی به فرسودگی رسید و تنها دیواری آجری و دَری چوبی از آن برجای ماند که شوربختانه چند روز پیش بقایای بر جای مانده‏ی آن به دلیل سهل‌انگاری و بی‏تدبیری مدیران و مسئولان با خاک یک‌سان شد. این آسیب فرهنگی «سیمره» را واداشت علّت تخریب تنها کنیسه‏ی یهودیان خرم‏آباد را گزارش کند. به همین منظور ابتدا از خانم مهندس زهرا بهاروند، معاونت میراث فرهنگی استان لرستان علت تخریب پرسیده شد، که این پاسخ شنیده شد:« ماجرا کِی اتفاق افتاده است؟ اطلاعی نداریم. شاید مالکین یا شهرداری بوده است. میراث فرهنگی مالک نیست بلکه فقط محدوده‏ی بافت را تعیین کرده است. هم‌چنین میراث فرهنگی توان ندارد همه‏ی ملک‏ها را تملک کند.»
بهاروند ادامه داد:«هر کجا را بخواهیم مرمت کنیم، مالک آن باید راضی باشد. سپس باید مورد را بررسی نمود. تمام آن‌جا در محدوده‏ی بافت تاریخی قرار دارد نه فقط خانه‏های موجود در آن محله. برنامه را به مشاور داده‏ایم تا ضوابط اقتصادی و حقوقی کل بافت را در نظر بگیرد.»
معاون میراث فرهنگی لرستان افزود:« چند مورد دیگر وجود داشته است که شهرداری بدون مجوز و آگاهی داشتن به‌‏رغم چند تذکر این‏چنین کارهایی انجام می‏دهد. بعد از مدتی متوجه می‏شویم فلان قسمت در گوشه و کنار شهر بدون استعلام از میراث فرهنگی تخریب شده است.»
پس از میراث فرهنگی علّت را از شهرداری جویا شدیم. یکی از کارکنان که راضی به ذکر نام‏اَش نبود گفت:«مجموعه قوانین و مقررات شهرداری ماده‏ها و تبصره‏های مختلفی دارد که در این باره بدان‏ها اشاره شده است. هم‌چنین اگر شهرداری این کار را کرده باشد یقیناً تابلویی وجود نداشته است که مکان یا منطقه جزو سایت میراث فرهنگی می‏باشد. در صورتی که اگر تابلویی توسط میراث فرهنگی نصب شده بود این مورد پیش نمی‏آمد.»
گفته‏ی این کارمند شهرداری ما را واداشت در کتاب مجموعه قوانین و مقررات شهر و شهرداری تورقی زده و سرکی بکشیم. در ماده‏ی 14 کتاب مذکور آمده بود: ...برای حفظ شهر و رفع خطر از بناها و دیوارهای شکسته و خطرناک واقع در معابر عمومی و کوچه‏ها شهرداری پس از کسب نظر مأمور فنی خود به مالکین یا صاحبان اماکن یا صاحبان ادوات منصوب ابلاغ مهلت‏دار متناسبی صادر می‏نماید و اگر دستور شهرداری در مهلت معین به موقع اجرا گذاشته نشود شهرداری رأساً با مراقبت مامورین خود اقدام به رفع خطر یا مزاحمت خواهد نمود. مقررات فوق شامل اماکن عمومی مانند سینماها، گرمابه، دکاکین و... می‌باشد.»
نکته‏ این‏جاست که بانی کنیسه منسوب به «مُلا اسحاق» فرزند یعقوب بوده که با جمع‏آوری کمک‏های مالی یهودی‏های ساکن خرم‏آباد خانه‏ای مسکونی برای انجام فرائض دینی‏شان در نظر گرفتند، سپس آن‌جا را کنیسای خود قرار دادند. مالک مشخص یا موکل خاصی وجود نداشته است که جهت تخریب از وی کسب اجازه شود.
جهت تکمیل گزارش، قسمتی را به صورت میدانی انجام دادیم. یک شهروند ساکن در محلّه‏ی یهودی‏ها پس از جویا شدن علّت تخریب کنیسه، نظرش را چنین ابراز داشت: «کنیسه طاق درازی بود که داخل‏اَش مجسمه‏ای وجود داشت. از هر سمت دارای دو اتاق بود. آن‌جا می‏نشستند و دعا می‏کردند. یک نقشه‌ی پوستین با اشکال حیوانات بر دیوارش آویزان کرده و چندتا میز و صندلی گذاشته بودند. آن‌ها شنبه‏ها به آن‌جا می‏رفتند و مناسک مذهبی خود را به‌جای می‏آوردند. کنیسه مکانی بود برای عبادت و راز و نیازشان با خدای خود.»
این خانم ساکن در محله‏ی یهودی‏های خرم‏آباد در پایان از خاطراتش در همسایگی با آنان گفت:«آن‌ها[یهودی‏ها] بنابر اعتقادات خاص خودشان شنبه‏ها آتش روشن نمی‏کردند. خودم آن زمان نوجوان بودم و چندبار برای‏شان آتش روشن می‏کردم. در بین آن‌ها اعتقاد به روشن نکردن آتش آن‌قدر قوی بود که حتا حاضر بودند عوض روشن کردن آتش پولی به روشن کننده‏ی‏ آتش بدهند.»
حمید ایزدپناه در كتاب آثار باستاني و تاريخ لرستان به اين نکته اشاره دارد: «در شرق شهر كهنه‏ی خرم‏آباد محله‏اي است كه تا سال‏هاي پيش كليميان در آن‌جا سكونت داشتند. ...در اين محلّه كنيسه‏اي قديمي هست كه چند بار تجديد ساختمان و مرمت شده است. بر ديوار جنوبي آن سنگ نوشته‏اي سياه رنگ به طول 34 و عرض 22 سانتي‏متر شامل دوازده سطر به خط عبري باقي است.»
امروز نه تنها هیچ نشانی از سنگ نوشته‏ي سياه رنگ، کتیبه‏ی تاریخی، نقشه‌ی پوستین با اشکال حیوانات، میز و صندلی‏های عبادتگاه، شکل ساختمان بنا، نوع معماری کنیسه موجود نیست که بقایای برجای مانده‏ی بنا تخریب شده است. (با نگاه در عکس‏های موجود به روشنی می‏بینیم پس از تخریب، یکی از ستون‏های چوبی سَردر، به‏جای پُل برای عبور و مرور وسایل نقلیه مورد استفاده قرار گرفته است.)
پیشینه‌ی ساخت کنیسه(کنیسا)-عبادت‏گاه یهودیان- در ایران به اواخر سلسله‏ی قاجاریه برمی‏گردد و آن‌چه مرسوم است در کنیسه‏ها تزئینات نسبت به کلیساهای مسیحی زیاد نیست و در برگیرنده‏ی چند نماد محدود می‎باشد.
با این‏که ساختمان از بین رفته است اما زمین آن‌جا هنوز وجود دارد. پس نیمی از مشکل برطرف شده و می‏توان دوباره آن‏ را احداث کرد. زیرا محله‏ی درب‌دلاکان علاوه بر محلّه‏ی یهودیان دارای اماکنی چون کنیسه‏ی یهودیان، حمام بزرگ، سقاخانه، مقبره‏ی باباطاهر، آخونداَبو، خانه‏ی رحیم‏خان معین‏السلطنه‏ی چاغِروَند می‏باشد که همگی دارای تاریخ چندین ساله‏اَند و بنای تاریخی محسوب می‏شوند.

*چاپ شده در سیمره 455(4 تیرماه 97)

 

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004