شما اینجا هستید: خانهیادداشتحافظ، شاعري كمال‌گرا

حافظ، شاعري كمال‌گرا

پنج شنبه, 24 مهر 1393 ساعت 11:28 شناسه خبر: 1002 برای نظر دادن اولین باش!
این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
seymare seymare

 شاعران مبدع و طراز اول هر مملکتی، هنرمندانی کمال‌گرا هستند که عموماً موقعیت موجود را برنمی‌تابند و برای  کسب موقعیت مطلوب به شیوه‌های مختلف تلاش می‌کنند و احیاناً هزینه‌هایی متحمل می‌شوند. این قبیل شاعران از وضعیت سیاسی، اجتماعی، دینی و... جامعه‌ی خود ناراضی هستند و در مواجهه با این نابه‌سامانی‌ها معمولاً یکی از شیوه‌های ذیل را اتخاذ می‌کنند.

1- متعرض وضعیت موجود نشده، برخلاف توقعات و انتظارات جامعه به مسائل دیگر می‌پردازند. این قبیل شاعران، فرزند زمان خود نیستند.
2- مانند اکثر مردم سکوت اختیار کرده و احیاناً موقعیت موجود را مدینه‌ی فاضله دانسته و خواسته و ناخواسته به ستایش آن می‌پردازند. این قبیل شاعران، متملقان و بی‌دردانی هستند که  معمولاً تاریخ سیاسی از آن‌ها به نیکی یاد نمی‌کند.
3- عَلَم مخالفت با صاحبان قدرت و... را افراشته و صریحاً به اعتراض وضعیت موجود می‌پردازند. بسیاری از این شاعران قبل از این‌که بتوانند در جامعه تأثیرگذار شوند و حرف خود را به گوش مردم برسانند به شیوه‌های مختلف از قبیل زندان، قتل، طرد از جامعه، متهم به بی دینی و... گرفتار شده‌اند و تقریباً به اهداف خود نرسیده‌اند.
4- عده‌ای دیگر راه بینابینی در پیش گرفته‌اند و هنرمندانه و زیرکانه به نقد جامعه و حاکمان پرداخته‌اند. حافظ شیرازی نیر از این قبیل شاعران است که در بسیاری از غزل‌هایش به نقد دینداران زمان خود از قبیل زاهدان، مفتیان، صوفیان و... همت گمارده است. علاوه بر این برخلاف ظاهر اشعارش با طنزی ملیح و مخفی به نقد حاکمان جامعه‌ی زمان خویش نیز پرداخته است.
اما قبل از نقد و نقل نمونه‌ها، ذکر این نکته الزامی است که مدایح حافظ با مدایح شاعران مدیحه‌‌سُرا تفاوت اساسی دارد. غزل‌های او معمولاً متضمن موضوعات غیر مدحی است، اما در حدود یک چهارم کل غزل‌هایش، در یک یا احیاناً دو بیت، به کنایه یا به تصریح از ممدوحی نام برده است و غزل را از روال عادی خارج نکرده است.
این نقدهای حافظ از حاکمان زمان خود به زعم فراوان در زمان خود حافظ مدح پنداشته می‌شده است، کمااین‌که در حال حاضر نیز اغلب شارحان دیوان حافظ این قبیل ابیات و غزلیات را مدحی به حساب آورده‌اند؛ اما هنر جاودان حافظ در سرودن این قبیل اشعار از آن جهت است که با ابهام و ایهام اما نیش‌دار و زننده، ماهیت حاکمان زمان خود را بر ملا کرده است.
 بنا به دلایلی حافظ صوفیان و زاهدان و... را با توجه به قدرت سیاسیِ نه چندان زیادشان، آشکارتر نقد کرده، نقدی که برای تأثیرگذاریش با لعاب طنز، تزيین شده است و گاهی مانند این بیت:
صوفی شهر بین که چون لقمه‌ی شبه می‌خورد
     پاردمش دراز باد این حیوان خوش علف
به هجو نیز نزدیک شده است. اما در مورد شاهان چنین گستاخ و بی‌پروا نیست، زیرا از همه مهم‌تر، نقد جان در خطر است. اینک چند نمونه از این ابیاتِ به اصطلاح مدحی ذکر می‌شود:
شاه را به بود از طاعت صد ساله و زهد
قدر یک ساعته عمری که در او داد کند(غزل: 190)
به قد و چهره هر آن کس که شاه خوبان شد
جهان بگیرد اگر دادگستری داند (غزل: 177)
بهار می‌گذرد دادگسترا دریاب
که رفت موسم و حافظ هنوز می نچشید (غزل:239)
شاه اگر جرعه‌ی رندان نه به حرمت نوشد
التفاتش به می صاف مروق نکنیم ( غزل:378)
مثلاً در بیت اول به ممدوح گوش‌زد می‌کند که یک ساعت عدل و داد برای تو از صد سال طاعت و زهد بهتر است، در وادی امر، در این بیت یک توصیه‌ی اخلاقی به شاه به چشم می‌خورد، اما زیرساخت و لایه‌های پنهان بیت حاکی از ظلم و ستمی است که پادشاهِ مد نظر حافظ انجام می‌دهد، اما برای ریاکاری و فریب‌کاری به زهد و عبادت نیز مشغول است و حافظ او را از این کار منع می‌کند و به عدل و دادی که پادشاه از آن بی‌بهره است فرا می‌خواند.
یا در بیت سوم، به اعتقاد ما ترکیب «دادگسترا» استعاره‌ی تهکمیه است و حافظ مضمراً پادشاه زمان خود را که به فکر رعیت نیست، ظالم خوانده است...

*دكتراي زبان و ادبيات فارسي و استاد دانشگاه لرستان

 

 *اين يادداشت در شماره‌ي 293 سيمره صفحه‌ي 3 مورخ 24/7/1393 چاپ شده است.

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

سایت‌های مفید

سیمره در شبکه های اجتماعی

گستره‌ی توزیع

غرب و جنوب کشور

ایلام، کرمانشاه، کردستان، لرستان، خوزستان و همدان. همواره‌ی روزگار با سیمره جاری باشید!

سامانه‏‏‏‏‏‏ ی پیام کوتاه سیمره, منتظر پیشنهادها و انتقادات شما هستیم.
30009900998293

درباره سیمره

هفته‌نامه‌ی فرهنگی، اجتماعی، ورزشی

سال چهارهم

نشانی: لرستان، خرم‌آباد، خیابان شریعتی، روبه‌روی راهنمایی و رانندگی، اول زیرگذر شقایق

تلفکس: 06633407004